فصل دوم: كيفيّت معاد بعد از پذيرفتن اصل معاد، نوبت به سخن گفتن از كيفيت آن مى‌رسد كه آيا معاد روحانى محض است يا روحانى و جسمانى؟ البته در بين علماى اسلام اتفاق نظر وجود دارد كه معاد روحانى و جسمانى است، ولى بعضى از فلاسفه مانند ابن سينا مدعى شده‌اند كه معاد جسمانى قابل اثبات عقلى نيست و فقط چون رسول خدا صلى الله عليه و آله به عنوان خبر دهنده راستگو از آن خبر داده است، بايد تعبداً آن را پذيرفت. او مى‌گويد: لازم است دانسته شود كه معاد بر دو قسم است: يك قسم از آن كه در شرع نقل شده و راهى جز از طريق شرع و تصديق اخبار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله براى آن نيست و آن معادى است كه براى بدن است در وقت برانگيخته شدن؛ وخيرات و شرور بدن معلوم است و احتياج به تعلّم ندارد، و در شريعت حقّه‌اى كه پيامبر و مولاى ما محمّد صلى الله عليه و آله براى ماآورده است، حال سعادت و شقاوت بدنيّه به‌طور مبسوط ومفصّل بيان شده است. و قسم ديگر از معاد با عقل درك مى‌شود و با قياس برهانى پايه‌ريزى مى‌گردد و اين قسم از معاد نيز از جانب نبوّت تصديق شده است و آن سعادت و شقاوتى است كه نسبت به نفوس و ارواح ثابت شده است و متحمّل آنها خود نفوس بشريّه مى‌باشد، گرچه اوهام و افكار ما فعلًا از تصوّر آن و از ادراك حقيقت آن به جهت عللى كه ذكر خواهيم كرد، قاصر است. «١» در مقابل ابن سينا، فلاسفه ديگر مانند ملا صدرا، حكيم سبزوارى و ديگران مدّعى شده‌اند كه علاوه بر آيات و روايات فراوان كه به صراحت خبر از معاد جسمانى داده‌اند،