بررسى شبهه‌هاى معاد جسمانى‌ ناگفته نماند كه بر معاد جسمانى شبهه‌هايى وارد كرده‌اند كه محقّقان مسلمان بدان‌ها پاسخ داده‌اند. دراين‌جا، از آن‌ميان، به دوشبهه كه‌از همه مهم‌ترند، مى‌پردازيم وهريك‌را به‌بررسى مى‌نهيم: ١- ش انديشه دينى ٢٠٦ قرآن و برزخ ..... ص : ٢٠٦ بهه اعاده معدوم‌ برخى گمان كرده‌اند كه چون جسم انسان پس از مردن نابود مى‌شود، بازگشت آن در قيامت از قبيل اعاده معدوم است و چنان‌كه مى‌دانيم در فلسفه و علوم عقلى محال بودن اعاده معدوم ثابت شده است. در پاسخ به اين شبهه بايد گفت: هيچ ذرّه‌اى در دنيا از ميان نمى‌رود، بلكه از صورتى به صورتى ديگر و از شكلى به شكلى ديگر درمى‌آيد. دانشمندان بزرگى، چون لاوازيه، ثابت كرده‌اند كه هرگاه جسمى آتش بگيرد و بسوزد، چنين نيست كه نابود شود، بلكه به صورت‌هايى ديگر، مانند خاكستر و دود تبديل مى‌شود. از سوى ديگر برخى شيميدان‌ها به اين نتيجه رسيده‌اند كه مادّه نيز مى‌ميرد و تبديل به انرژى مى‌شود، ولى ثابت شده است كه مادّه و انرژى، دو صورت مختلف از چيزى واحد هستند. نتيجه اين‌كه، طبق اصل بقاى مادّه و انرژى، بدن آدمى پس از مرگ، مانند ديگر اجسام، تنها حالت تركيبى خود را از دست مى‌دهد و به عناصر نخستين، تبديل مى‌شود، نه آن‌كه از ميان برود؛ يعنى همان‌طور كه فنا و نيستى اجسام، به معناى تبديل و تبدّل صورت‌ها است، نه نابود شدن موادّ و عناصر، پراكنده شدن اجزاى بدن انسان نيز به معناى نابودى ذرّات بدن نيست، بلكه تنها به معناى به هم خوردن صورت تركيبى آنها است و خداوند توانا از همان ذرّات پراكنده، بارى ديگر بدن انسان را مى‌سازد و به شكل نخستين درمى‌آورد. «١» بدنى كه در قيامت بازمى‌گردد، از جهت مواد، عين بدن دنيوى است، امّا از جهت‌