انديشه دينى - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٢٠٢
اما حقيقت اين است كه روايات مورد استناد، ضعيف و قابل مناقشهاند. وانگهى، پژوهشهاى امروز دانشمندان علوم تجربى نيز اين فرضيّه را نفى مىكند و فرقى ميان اجزاى بدن نمىگذارد. دانشمندان علوم تجربى برآنند كه تمام اجزاى بدن ممكن است تجزيه شود و در نتيجه مىتواند جزء بدن انسانهاى ديگر گردد و مشاهدات حسّى نيز بقاى اجزاى اصلى را تأييد نمىكند؛ زيرا بسيار ديده شده است كه در يك حادثه آتشسوزى تمام بدن تبديل به خاكستر شده است. «١»
براى پاسخ به اين شبهه پاسخهاى ديگر نيز داده شده است. يكى از آنها از آنِ فلاسفه است كه معتقدند نفس و روح انسان است كه به او تشخّص مىدهد و او را از ديگر موجودات متمايز مىسازد. امّا جسم انسان، وجود سيّالى است كه صورتهايى را يكى پس از ديگرى به خود مىگيرد. با اين توضيح روشن مىشود كه بر فرض اگر بخشى از بدن انسانى به بدن انسانى ديگر منتقل گردد و جزء آن شود، اشكالى در حشر نفوس و معاد پديد نمىآيد و از آن جا كه ادراك كننده لذّات و آلام، همان روح است، در مسأله كيفر و پاداش نيز مشكلى روى نمىدهد؛ زيرا همان روحى كه در دنيا اعمال خوب يا بد را انجام داده است، در جهان آخرت متنعّم يا معذّب خواهد شد. البته در دنيا ابزار روح، بدن دنيوى او است و در جهان آخرت نيز با بدن متناسب با خود پاداش و كيفر خواهد ديد.
جواب دوم كه از سوى برخى مفسّران ارائه شده است، از اين قرار است كه: واپسين ذرّاتى كه در بدن انسان هنگام مرگ وجود دارند، روز قيامت بازمىگردند. بنابراين، اگر اين ذرّات خاك شوند و قسمتى از آنها جزء بدن انسانى ديگر گردند، در قيامت به بدن صاحب اصلى بازمىگردند و در اين صورت، بدن شخص دوم كوچك و لاغر مىشود، نه ناقص؛ زيرا اجزاى بدن اوّل در تمام بدن دوم پراكندهاند، نه در يك گوشه آن. بنابراين، ممكن است انسانى هفتاد كيلويى نيمى از بدن و يا حتى تمام وزن خود به استثناى يك كيلوگرم يا كمتر را از دست بدهد و بدنى كوچك باقى بماند به اندازه دوره كودكى و يا حالت جنين. ولى اين موضوع مشكلى پديد نمىآورد؛ زيرا اين بدن كوچك تمام