مخيّله در امان نيست. از اين رو نه براى خودشان برهان يقينى و يقين‌آور است و نه براى ديگران مى‌تواند به عنوان برهان مطرح باشد. شهود اينان بايد با ميزان عقلى توزين شود و آن بخش از مشاهدات هم كه برهان‌هاى كلى عقلى از توزين آنها عا انديشه دينى ٤٥ ب - اشكال‌هاى وارد بر برهان اخلاقى كانت ..... ص : ٤٥ جز است، بايد با اخبار انبيا و اوصيايى كه اعجاز و نظير آن بر نبوت و وصايتشان شهادت مى‌دهد، سنجيده گردد. آنچه با اين دو ميزان مطابق باشد، معتبر است و بقيه بى اعتبار و حاصل تصرفات وهم، خيال، نفس و شيطان مى‌باشد و شهود حق و واقعيت نيست. بنابراين، روشن شد كه تمسّك به شهود اشخاص نمى‌تواند به عنوان برهان بر وجود خداوند مطرح شود. البته پس از اقامه براهين فلسفى بر اثبات وجود خدا، مى‌توان از اين شهودها به عنوان مؤيد براهين فلسفى سود جست به ويژه اين كه شهودها از سوى هزاران تن از عارفان پاكدلى گزارش شده‌اند كه اجتماع و تبانى آنان بر يك خلاف واقع، محال است. «١» برهان اخلاقى‌ يكى ديگر از براهين غير فلسفى در غرب، كه پس از نقد و بررسى براهين فلسفى و عقلى صرف بر اثبات وجود خداوند، اقامه شده است، «برهان اخلاقى» است. اين برهان به گونه رسمى و جدّى توسّط كانت، فيلسوف مشهور آلمانى، مطرح گشت هر چند در نوشتار و گفتار كسانى ديگر پيش از او نيز به گونه جسته و گريخته آمده بود. افزون بر كانت، ديگر دانشمندان غربى نيز برهان اخلاقى را به شكل‌هاى مختلف تقرير كرده‌اند. در اين‌جا، پيش از تقرير كانت از اين برهان، مهم‌ترين تقريرهاى آنان را به شرح زير مى‌آوريم: «٢» ١- اگر احكام اخلاقى را به صورت «امر» تلقّى كنيم، مثلًا اين را كه راستگويى خوب است، به اين صورت تلقى كنيم كه «بايد راست گفت» و يا اين را كه دزدى بد است به اين معنا بدانيم كه «بايد از دزدى دورى كرد»، مى‌توان از اين «امرها» به وجود «آمر» استدلال كرد. اين آمر نمى‌تواند فردى انسانى باشد؛ زيرا آنچه فرد انسانى در امروز، امرى اخلاقى مى‌داند، ممكن است فردا به آن پايبند نماند. بنابراين، شخص تنها هنگامى مى‌تواند وظايف‌