انديشه دينى - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٣٠
مىگردد. ماهيت چنين عملياتى، از علم و آگاهى بىنياز نيست و هرگز نمىتوان منشأ چنين عملياتى را عامل ناآگاه دانست.
از اين رو ميان نظم پديده و دخالت شعور در آن، رابطه عقلى موجود است و خرد با مطالعه ماهيت عمل و شؤون پديده، چنين رابطه و پيوندى را كشف مىكند و هر گونه نظريهاى را كه در برابر اين نظريّه قرار گيرد، به شدت رد مىكند.
در اين داورى، اوّلًا بشر به مقايسه مصنوعات عالم طبيعت با مصنوعات خود نيازمند نيست و ثانياً، در آن تجربه و آزمونى دخالت ندارد، بلكه بررسى واقعيت نظم، انسان را به چنين رابطهاى رهبرى مىكند و او را بدين جا مىرساند كه با خود بينديشد و بگويد:
محال است چنين نظام بديع و شگرفى، كه سرشار از محاسبه و اندازهگيرى، انتخاب و گزينش، سازماندهى، جهتگيرى و هدفدارى است، مخلوق عامل ناآگاه باشد، بلكه عقل و شعورى جداى از جهان مادّه، به اين نظم تحقّق بخشيده است.
اگر عقل باور نمىكند كه نظم موجود در پديدهاى به نام ساعت، محصول عاملى ناآگاه باشد و اگر باور نمىكند كه يك ماشين حساب، بدون محاسبه و برنامهريزى و انتخاب و گزينش پديد آمده است و اگر باور نمىكند كه پالايشگاهى بدون برنامهريزىهاى دقيق مهندسان و كارشناسان تحقق يافته است، همه و همه به وجود ناظمى هدفدار اشاره مىكنند. هرگاه در ساختمان چيزى، نظم و محاسبه و انتخاب و گزينش و همكارى و هماهنگى و هدفدارى و هدفگرايى به كار رفته باشد، خود ماهيت كار با زبان تكوينى، كه از هر زبانى گوياتر است، مىگويد: «در پيدايش من، عقل، خرد، شعور، درك، علم و آگاهى دخالت داشته و من محصول عاملى ناآگاه نيستم.»
عقل و خرد، اين حكم را درباره مغز، قلب و سلسله اعصاب و ارتباط و همكارى نزديك و هماهنگى آنها با يكديگر و نيز منظومههاى بزرگ آسمان، صادر مىكند و در اين داورى به غير از مطالعه خود پديده- اعمّ از طبيعى و مصنوعى- به چيزى ديگر نيازمند نيست.
ويژگىهاى برهان نظم
در اين جا لازم است به مهمترين ويژگىهاى برهان نظم اشاره كنيم: