«وَ حاقَ بِالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوّاً وَ عَشِيّاً وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ ادْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ اشَدَّ الْعَذابِ» (مؤمن/ ٤٥- ٤٦) آن عذاب سخت فرعونيان را در ميان گرفت، آتشى كه هر صبح و شام بر آن عرضه مى‌شوند و روزى كه رستاخيز بر پا شود [گفته مى‌شود] فرعونيان را در شديدترين عذاب داخل كنيد. چنان كه از آيه شريفه برمى‌آيد، قرآن دوگونه عذاب براى فرعونيان ذكر مى‌كند: يكى پيش از قيامت كه از آن به «سوء العذاب» تعبير فرموده است؛ كه روزى دو بار بر آتش عرضه مى‌شوند بى آن‌كه به آن در آيند. دوم پس از برپايى قيامت كه آن را «اشَدَّ الْعَذاب» خوانده است؛ فرمان مى‌رسد كه آنان را به آتش اندازيد. عذاب نخست مربوط به عالم برزخ است. در روايت آمده است كه در جنگ بدر، برخى كشتگان كفّار را در چاهى ريختند. پيامبر صلى الله عليه و آله به آن‌جا رفت و به كشتگان خطاب كرد: «اى كافران! همسايگان بدى براى رسول خدا بوديد؛ او را از خانه خويش رانديد و از در دشمنى و جنگ با او درآمديد. من وعده پروردگارم را درست يافتم. آيا شما نيز وعده پروردگارتان را به حق يافتيد؟!» عمر به رسول خدا صلى الله عليه و آله گفت: «اى رسول خدا، اينان، بدن‌هايى بى جان بيش نيستند، چگونه با آنان سخن مى‌گويى؟!» رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: «بس كن اى پسر خطاب، سوگند به خدا تو شنواتر از آنان نيستى، چون از اينجا دور شوم، فرشتگان عذاب با گرزهاى آهنين بر سرشان مى‌كوبند.» «١» از اين روايت استفاده مى‌شود كه انسان پس از مرگ به گونه‌اى ديگر زنده است و در عالمى كه قرآن آن را عالم برزخ مى‌خواند، زندگى جديدى را آغاز مى‌كند. رخدادهاى عالم برزخ‌ در روايات بسيارى از پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمّه اطهار عليهم السلام رخدادها و مسائل عالم برزخ مورد بحث و بررسى قرار گرفته‌اند. گرچه پرداختن به همه آنها در اين درس ممكن نيست، براى آشنايى با زندگى انسان در عالم برزخ، به گونه‌اى مختصر پيرامون برخى‌