شده‌اند حاكى از اين كه احكام و واجباتى پس از آن روز نيز نازل گشته‌اند؛ از جمله آيه «كلاله» «١» و آيه «ربا» «٢» و اگر مقصود از «اكمال دين»، پاك شدن خانه خدا از مشركان و بيرون راندن آنان و انجام اعمال حجّ توسط مسلمانان- بدون اختلاط با مشركان- باشد، يك سال پيش از آن- در سال نهم هجرت- پس از نزول آيه برائت، از ورود به مسجدالحرام و شركت در مراسم حج منع شده بودند و حكم جنگ با آنها صادر شده بود. «٣» ب- روز بعثت: برخى پنداشته‌اند كه منظور از «اين روز»، زمان ظهور اسلام و بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله است و آيه مى‌خواهد بفرمايد كه خداوند با نازل كردن اسلام، دين را بر شما كامل كرد و نعمت را بر شما تمام نمود و كفّار را از شما مأيوس ساخت. ولى اين احتمال درست نيست؛ زيرا آيه بر اين گواه است كه پس از رواج اسلام، باز هم كفّار طمع داشتند كه اين دين نوپاى آسمانى را از ميان ببرند و مسلمانان نيز از كفّار بر دين خود مى‌ترسيدند. «٤» ج- روز فت انديشه دينى ١٧٣ ضرورت وجود ولايت فقيه ..... ص : ١٧١ ح مكّه يا روز نزول آيه برائت: برخى پنداشته‌اند مقصود، روز فتح مكّه است؛ «٥» زيرا در آن روز، خداوند قدرت و شوكت مشركان را در هم شكست، بنيان بت‌پرستى را منهدم ساخت و آنان را از ايستادگى در مقابل اسلام و مسلمانان نااميد كرد، يا ممكن است روز نزول آيات سوره برائت، مورد نظر باشد «٦» كه اسلام تقريباً در همه شبه جزيره عربستان گسترش يافت، آثار شرك از ميان رفت و سنّت‌هاى جاهلى مُرد. از آن زمان، در مراكز دينى و مراسم حج، ديگر كسى از مشركان ديده نمى‌شد و خداوند ترس مؤمنان را به امنيّت مبدّل ساخت. در پاسخ به اين احتمالات، بايد گفت: اوّلًا، حوادث مزبور مدت‌ها پيش از نزول آيه شريفه روى داده‌اند. ثانياً هر چند پس از آن حوادث، شوكت شرك در هم شكست، امّا هنوز دين اسلام كامل نشده بود و بسيارى از احكام و واجبات، پس از آن حوادث نازل‌