شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٨٥ - بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر ٦ مكّه را و غير مكّه را جهت دوستى ملك دنيا نبود چون فرموده است كه الدُّنيا جِيفةٌ بلكه به امر بود

جهد پيغمبر به فتح مكه هم‌		كى بود در حبّ دنيا متَّهم‌

آن كه او از مخزن هفت آسمان‌		چشم و دل بر بست روز امتحان‌

از پى نظّاره او حور و جان‌		پر شده آفاق هر هفت آسمان‌

خويشتن آراسته از بهر او		خود و را پرواى غير دوست كو

آن چنان پر گشته از اجلال حق‌		كه در او هم ره نيابد آل حق‌

لا يَسَعْ فينا نَبىٌّ مُرْسَلُ‌		و الْمَلَكْ و الرُّوحُ أَيْضاً فَاعْقِلُوا

گفت ما زاغيم همچون زاغ نى‌		مست صبّاغيم مست باغ نى‌

ب ٣٩٥٤- ٣٩٤٨ مأخذ اين گفته را مرحوم فروزانفر آمدن رضوان خازن بهشت نوشته‌اند كه كليدهاى گنجهاى دنيا را براى رسول ٦ آورد (مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى، ص ٣٩- ٤٠). ولى ممكن است مأخذ آن گفته پيغمبر ٦ هنگام تقسيم غنيمتهاى حنين باشد كه فرمود: «از فى‌ء شما مويى بر نمى‌دارم جز پنج يك كه آن هم به شما بر مى‌گردد (تاريخ طبرى، حوادث سال هشتم، جنگ حنين).

جهد: كوشش.