شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٢٦٥ - گفتن پيغامبر

و هم در اين معنى در جاى ديگر گويد:

آفتابى بر آمد از اسرار		جامه شويى كنيم صوفى‌وار
تن ما خرقه‌اى است پر تضريب‌		جان ما صوفى است معنى دار

(ديوان شمس، جزء سوم، ص ٦١)

چون شكسته بند آمد دست او		پس رفو باشد يقين اشكست او

گر تو آن را بشكنى گويد بيا		تو درستش كن ندارى دست و پا

پس شكستن حقّ او باشد كه او		مر شكسته گشته را داند رفو

آن كه داند دوخت او داند دريد		هر چه را بفروخت نيكوتر خريد

خانه را ويران كند زير و زبر		پس به يك ساعت كند معمورتر

گر يكى سر را ببرّد از بدن‌		صد هزاران سر بر آرد در زمن‌

ب ٣٨٨٧- ٣٨٨٢ رَفو: دوختن پارگيها چنان كه معلوم نشود يا به آسانى نتوان ديد.

معمور: آبادان.

زمن: مخفف زمان.

مضمون اين بيتها نيز توضيح بيتهاى ٣٨٥٥ به بعد است و مى‌گويد راهنماى كامل، از كم و كيف هر چيز بخوبى آگاه است. آن چه كند از روى مصلحت است و او را سزد كه امر و نهى نمايد. اگر جايى را ويران كند و يا آبادان سازد در آن مصلحتى است و اگر كسى را بكشد در كشتن او حكمتى است. چنان كه همراه موسى كشتى را سوراخ كرد و مردى را كشت و ديوارى را بر آورد و اين كارها در نظر موسى خطا بود اما سرانجام سّر آن را دانست.

سپس مى‌گويد چنين كار آن ولى كامل را سزد نه چون تويى را، چه تو اگر بشكنى وى گويد بيا شكسته را درست كن ليكن تو را توانايى اين كار نيست. و در جاى ديگر با تعبيرى روشن‌تر فرمايد: