شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٥٤ - پرسيدن پيغامبر

پرسيدن پيغامبر ٦ مر زيد را امروز چونى و چون برخاستى و جواب گفتن او كه أصْبَحْتُ مُؤمِناً يا رَسُولَ اللَّه‌

گفت پيغمبر صباحى زيد را		كَيْفَ أصْبَحْت اى صحابى با صفا

ب ٣٥٠٠ كَيْفَ اصْبَحت: (جمله اسميه استفهاميه) چگونه بامداد كردى؟

مأخذ داستان روايتى است كه مرحوم فروزانفر در مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى (ص ٣٥) از اسد الغابه از طريق عامه آورده است. ليكن در روايت كلينى از امام صادق (ع) به جاى زيد، شاب من الانصار است (اصول كافى، ج ٢، ص ٥٣). و در سفينة البحار، حارثة بن مالك بن نعمان ضبط شده (سفينة البحار، ج ١، ص ٢٤٠).

علامه شوشترى اين روايت را از محمد بن سنان و او از ابو بصير كه از شاگردان امام صادق (ع) است آورده و نام آن شخص را حارثة بن مالك بن نعمان انصارى ثبت كرده است (قاموس الرّجال، ج ٣، ص ٣٩)- و اللّه اعلم. آن چه مرحوم كفافى در ترجمه خود آورده (مثنوى جلال الدين رومى، ص ٥٩٠) و او را زيد بن حارثه دانسته توهمى است، چنان كه خود نيز آن را استدراك كرده است.

گفت عَبْداً مُؤمِناً باز اوش گفت‌		كو نشان از باغ ايمان گر شگفت‌

گفت تشنه بوده‌ام من روزها		شب نَخُفْتستم ز عشق و سوزها

تا ز روز و شب گذر كردم چنان‌		كه از اسپر بگذرد نوك سنان‌

ب ٣٥٠٣- ٣٥٠١