شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٧٤ - پرسيدن پيغامبر

مسخّر بودن فرشتگان خدا راست» (احياء علوم الدين، ج ٣، ص ٥).

و نيز مولانا گويد:

چيست آن كوزه تن محصور ما		اندر او آب حواس شور ما
اى خداوند اين خم و كوزه مرا		در پذير از فضل اللَّه اشترى‌
كوزه‌اى با پنج لوله پنج حس‌		پاك دار اين آب را از هر نجس‌
تا شود زين كوزه منفذ سوى بحر		تا بگيرد كوزه من خوى بحر

٢٧١١- ٢٧٠٨/ ١ (ورك: شرح مثنوى شريف، ذيل بيت ١١٣٤).

دل بخواهد پا در آيد زو به رقص‌		يا گريزد سوى افزونى ز نقص‌

دل بخواهد دست آيد در حساب‌		با اصابع تا نويسد او كتاب‌

دست در دست نهانى مانده است‌		او درون تن را برون بنشانده است‌

گر بخواهد بر عدو مارى شود		ور بخواهد بر ولى يارى شود

ور بخواهد كفچه‌اى در خوردنى‌		ور بخواهد همچو گُرز ده منى‌

دل چه مى‌گويد بديشان اى عجب‌		طرفه وصلت طرفه پنهانى سبب‌

دل مگر مُهر سليمان يافته است‌		كه مهار پنج حس بر تافته است‌

ب ٣٥٧٥- ٣٥٦٩ دل: قلب، نفس ناطقه. آن چه منشأ اراده آدمى است.

در حساب آمدن: به كار گرفته شدن.

اصابع: جمع اصبَع: انگشت.

نهان: ناپيدا، كه به ظاهر ديده نمى‌شود و مقصود دل است.

ولى: دوست.

كفچه: ملعقه، ملاقه.

طرفه: شگفت، عجيب.