شرح مثنوى

تتمه شرح فروزانفر

تتمه دفتر اول

رفتن گرگ و روباه در خدمت شير به شكار

امتحان كردن شير گرگ را و گفتن كه پيش آى اى گرگ بخش كن صيدها را ميان ما

قصه آن كه در يارى بكوفت از درون گفت كيست؟ گفت منم، گفت چون تو توى در نمىگشايم هيچ كس را از ياران نمىشناسم كه او من باشد

صفت توحيد

ادب كردن شير گرگ را كه در قسمت بىادبى كرده بود

تهديد كردن نوح(ع) مرقوم را كه با من مپيچيد كه من روى پوشم با خداى مىپيچد در ميان اين به حقيقت، اى مخذولان

نشاندن پادشاهان صوفيان عارف را پيش روى خويش تا چشمشان بديشان روشن شود

آمدن مهمان پيش يوسف(ع) و تقاضا كردن يوسف از او تحفه و ارمغان

گفتن مهمان يوسف را كه آينهاى آوردمت ارمغان تا هر بار كه در وى نگرى روى خوب خود بينى مرا ياد كنى

مرتد شدن كاتب وحى به سبب آن كه پرتو وحى بر او زد آن آيت را پيش از پيغامبر

دعا كردن بلعم باعور كه موسى و قومش را از اين شهر كه حصار دادهاند بىمراد باز گردان

اعتماد كردن هاروت و ماروت بر عصمت خويش و آميزى اهل دنيا خواستن و در فتنه افتادن

باقى قصه هاروت و ماروت و نكال و عقوبت ايشان هم در دنيا به چاه بابل

به عيادت رفتن كر بر همسايه رنجور خويش

اول كسى كه در مقابله نص قياس آورد ابليس بود

در بيان آن كه حال خود و مستى خود پنهان بايد داشت از جاهلان

قصه مرى كردن روميان و چينيان در علم نقاشى و صورتگرى

پرسيدن پيغامبر

متهم كردن غلامان و خواجه تاشان مر لقمان را كه آن ميوههاى ترونده كه مىآورديم او خورده است

بقيه قصه زيد در جواب رسول

گفتن پيغامبر

باز گشتن به حكايت زيد

آتش افتادن در شهر به ايام عمر

خدو انداختن خصم در روى امير المؤمنين على(ع) و انداختن على شمشير را از دست

سؤال كردن آن كافر از على(ع) كه چون بر چون منى مظفر شدى شمشير را از دست چون انداختى

جواب گفتن امير المؤمنين كه سبب افكندن شمشير از دست چه بود در آن حالت

گفتن پيغامبر

تعجب كردن آدم(ع) از ضلالت ابليس و عجب آوردن

باز گشتن به حكايت امير المؤمنين على(ع) و مسامحت كردن او با خونى خويش

آمدن ركابدار على(ع) كه از بهر خدا مرا بكش و از اين قضا برهان

بيان آن كه فتح طلبيدن پيغامبر

گفتن امير المؤمنين على(ع) با قرين خود كه چون خدو انداختى در روى من نفس من جنبيد و اخلاص عمل نماند مانع كشتن تو آن شد

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ١٦٩ - پرسيدن پيغامبر

ما را وسيلت شناختن حقيقت قرار داده است، اگر براى نشان دادن حقيقت نبود ما كى مى‌توانستيم كه روى نيكو رخساران را نشان دهيم. اما بهتر آن كه خاموش باشى تا حق در آن جا كه بايد (رستاخيز) آشكار شود.

ليك در كش در نمد آيينه را		گر تجلّى كرد سينا سينه را

گفت آخر هيچ گنجد در بغل‌		آفتاب حقّ و خورشيد ازل‌

هم بغل را هم دغل را بر درد		نى جنون مانَد به پيشش نى خِرد

ب ٣٥٥٤- ٣٥٥٢ آينه در نمد كشيدن: ١) نهادن آينه در پوششى نمدين براى محافظت آن:

شام رسيد اى ولد آينه نه در نمد		ز آن كه چو ظلمت شود نقش نبينى دگر

(ديوان سلطان ولد، ص ١٥٩، به نقل از لغت‌نامه) ٢) روى تافتن و چشم بر هم نهادن:

هر جا كه بينى شاهدى چون آينه پيشش نشين‌		هر جا كه بينى ناخوشى آيينه در كش در نمد

(ديوان شمس، فرهنگ نوادر لغات، ص ١٨٧) ٣) خاموش شدن، سخن نگفتن:

ز سخن ملول گشتى كه كسيت نيست محرم‌		سبك آينه بيان را تو بگير و در نمد كن‌

(ديوان شمس، جزء چهارم، ص ٢٢٢) و در بيت مورد بحث همين معنى مناسب مى‌نمايد.

تجلّى كردن: تافتن و روشن ساختن.

سينا: يا طور سينا كوه معروفى است در قسمت جنوبى شبه جزيره سينا كه امروز