فُضَيل بن عياض هم از أصحاب خاصّ إمام جعفر صادق عليه السّلام بود. وى در أوّل أمر از قطّاع الطّريق و دزدان بود و در نواحى خراسان، بين ابيوَرْد و سرخس راهزنى مى‌كرد، و داستانش خيلى مفصّل است؛ يك آيه قرآن در دل او نشست و او را ديوانه كرد و حركت داد به سوى مدينه، خدمت حضرت صادق عليه السّلام، و از خواصّ أصحاب آن حضرت شد؛ و از زهّاد و صوفيانِ بالمعنى الحقيقى، پاك و پاكيزه سيرت و مُعرض از دنيا گرديد؛ و داراى مقامات و درجاتى شد كه تمام شيعه و سنّى او را به وثاقت و بزرگى و جلالت نام مى‌برند.

در «رجال نجاشى» او را از موثّقين مى‌شمرد؛ شيخ در «رجال» او را تحميد كرده است. مرحوم محدّث قمّى در جلد دوّم «سفينة البحار» او را توثيق نموده و بعد از شرح حالى از او مى‌فرمايد: و روز عاشوراء، در سنة صد و

[١] - ميفرمايد: صوفى به معنى زاهد از دنيا و راغب به آخرت و ملتزم به تطهير باطن است؛ و علماى أعلام إسلام همگى صوفى بوده‌اند. و از جمله أفرادى را كه نام مى‌برد: خواجه نصير الدّين طوسى، ورّام كندى، سيّد رضىّ الدّين علىّ بن طاووس، سيّد محمود آملى صاحب كتاب« نفآئس الفنون» و سيّد حيدر آملى صاحب تفسير« بحر الابحار» و ابن فهد حلّى و شيخ ابن أبى جمهور أحسائى و شيخ شهيد مكّى و شيخ بهاءالدّين عاملى است. و قاضى نور الله شوشترى كه از سلسلة عليّة نور بخشيّه است، در كتاب« مجالس المؤمنين» به دلائل قويّه إثبات ميكند كه جميع مشايخ مشهور شيعه بوده‌اند. و علّامة حلّى در كتاب إمامت از« شرح تجريد» گويد: به تواتر منقول است كه حضرت أمير المؤمنين عليه السّلام سيّد و سرور أبدال بوده‌اند؛ از همه أطراف عالم به خدمت آنحضرت عليه السّلام مى‌آمدند بجهت آموختن آداب سلوك و رياضات و طريق زهد و ترتيب أحوال، و ذكر مقامات عارفين. و شيخ أبو يزيد بسطامى فخر ميكرد به آنكه سقّا بود در خانه حضرت صادق عليه السّلام، و شيخ معروف كرخى قدّس سرّه العزيز شيعه خالص و دربان حضرت رضا عليه السّلام بود تا از دنيا رحلت كرد.( ملخّص صفحات ١٠ تا ٥١).