اختيار خود جهاد نكنند و قاعد باشند (يعنى به أعمال ديگر مانند نماز و روزه و حجّ و سائر كارهاى خير مشغول شوند) درجه اين أفراد با مجاهدين فى سبيل الله بأموالهم و أنفسهم يكسان نخواهد بود. خداوند مجاهدين فى سبيل الله بأموالهم و أنفسهم را بر نشستگان فضيلت بخشيده و يك درجه آنها را بالاتر قرار داده است. و خداوند به همه وعده نيك داده است (چه قاعدين، چه مجاهدين) أمّا: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً؛ مجاهدين را بر قاعدين به أجر بزرگى كه عبارتست از علوّ درجه و رحمت و مغفرتى از جانب پروردگار تفضيل و برترى داده است.

از اين آيه أوّلًا استفاده مى‌شود: أفرادى كه قاعدند، كسانى هستند كه جهاد بر آنها واجب نيست. چرا كه اگر جهاد بر يك يك از آنها واجب باشد، آنها بواسطه قعود گناهكار خواهند بود و ديگر معنى ندارد بگوئيم: خداوند مجاهدين را بر آنان به درجه يا درجاتى فضيلت داده، يا أجر عظيمى عنايت فرموده است.

فضيلت معنى ندارد مگر آنجائى كه هم در مفضول فضيلتى باشد و هم در فاضل، آن وقت فاضل نسبت به مفضول داراى فضيلتى است؛ أمّا وقتى عمل ديگرى به كلّى از درجه اعتبار ساقط باشد، فضيلت بى مورد است.

از اينجا استفاده مى‌شود: وجوب جهاد وجوب كفائى است مگر در آن زمانى كه يَدْهَمُ الْمُسلِمينَ أمْرٌ؛ كه در آن صورت به عنوان دفاع است؛ و دفاع چه بسا وجوبش وجوب عينى مى‌شود. و اگر راهى براى خارج كردن كفّار با آن أفراد واجد شرائط نباشد، حتّى بر پيرمرد و أعمى و زمينگير و مريض و طفل و زن هم واجب خواهد بود كه براى دفاع حركت كرده و دشمن را از سرزمين إسلامى بيرون كنند.

و أمّا جهاد كه دعوت كفّار است ابتداءً به سوى إسلام، واجب كفائى است و بر همه أفراد واجب نيست. ولى در عين حال كسانى كه مجاهدند، بر آن‌