و بعد شيخ طبرسى ميفرمايد: اختلاف كرده‌اند در اينكه آيا هجرت در زمان ما صحيح است يا نه؟ يعضى گفته‌اند: هجرت در اين زمان صحيح نيست؛ زيرا كه رسول خدا صلّى الله عليه و آله و سلّم فرموده است:

لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ‌

. «بعد از فتح مكّه هجرت نيست.»

چون قبل از فتح، مكّه دار الشّرك و مدينه دار الإسلام و بيضه إسلام بود؛ و لازم بود همه أفراد بسوى مدينه هجرت كنند. ولى بعد از اينكه مكّه فتح شد و آنجا هم دار الإسلام گرديد، و به دنبال آن طائف و همچنين تمامى شهرهاى عربستان فتح گرديدند و همه دار الإسلام شدند، ديگر لزوم هجرت به مدينه برداشته شد. بنابراين، حكم وجوب هجرت تا قبل از فتح مكّه بود؛ و بعد از فتح مكّه ديگر معنى ندارد كه إنسان از يك جاى مملكت إسلامى به مكانى ديگر از همانجا هجرت نمايد.

بقاء لزوم هجرت به دار الإسلام تا روز قيامت‌

بلى، هجرت از دار الكفر و دار الشّرك بسوى دار الإسلام واجب است؛ و با فتح مكّه اين عنوان برداشته شد. وَ لِانَّ الْهِجْرَةَ، الانْتِقالُ مِنْ دارِ الْكُفْرِ إلَى دارِ الإسْلامِ. وَ لَيْسَ يَقَعُ مِثْلُ هَذا فى هَذا الزَّمانِ لِاتِّساعِ بِلادِ الإسْلام؛ إلّا أنْ يَكونَ نادِرًا لا يُعْتَدُّ بِه.

مگر اينكه در موردى نادر، در بعضى از بلاد كفر مسلمانى وجود داشته باشد، يا اينكه تازه مسلمان شده باشد، بر او واجب است كه بگوئيم: رجوع به دار الإسلام كند؛ و إلّا با وجود اين اتّساع در بلاد إسلام كه هر جا مسلمان هست، آنجا پرچم إسلام هست؛ در اين صورت ديگر هجرت معنى ندارد. وَ قيلَ: إنَّ هِجْرَةَ الاعْرابِ إلَى الامْصارِ باقِيَةٌ إلَى يَوْمِ الْقِيَمَة.

«بعضى گفته‌اند: گرچه آن هجرت أساسى بسوى بيضه إسلام بواسطه فتح مكّه از بين رفته است، وليكن هجرت أعراب بيابانى بسوى شهرها تا روز قيامت به قوّت خود باقيست.» چون همينكه رسول خدا هجرت را بر آنان‌