نمى‌افتد. يك ملت به آسانى زير بار يك پيشنهاد دم‌دستى و فكر نشده نمى‌رود و براى آن راضى به خون دادن و جنگيدن نمى‌شود. هم‌چنان‌كه يك انديشه با اين همه اهميت، به سادگى شكل نمى‌گيرد و به سادگى پذيرفته نمى‌شود و به آسانى هم به اجرا در نمى‌آيد يكى از دلايل عمده پذيرش حكومت اسلامى، وجود همين ايده در باور عموم نيروهاى مسلمان بوده، البته قبل از امام و البته با تفاوت‌هاى ماهوى، بعضى از علما و مصلحين اجتماعى و ديندار، ديدگاههاى مشابه را مطرح كردند و اين علاوه بر بحث ولايت فقيه در كتب فقهى شيعه هست.

عطايى: مثلًا چه كسانى در اين راه قلم زده‌اند؟

احمدى: معروف‌ترين نظريه حكومتى مبتنى بر ولايت فقيه در كتاب «عوايد الايام» ملا احمد نراقى است كه بعد از شكست جنگ‌هاى ايران- روس در دوره فتحعليشاه قاجار، اين نظريه را مطرح كرد. ولى سبك عملياتى آن، چه در دوره صفويه و چه در دوره حكومت سربداران سبزوار خراسان و چه در حكومت علويان و يا حكومت مرعشيان مازندران، تا حدود زيادى بين اين الگوها مشابهت وجود دارد. حتى در دوره معاصر مرحوم نائينى، سعى در ايجاد مصالحه بين قدرت و ديانت داشت، كه «تنبيه الامه و تنزيه المله» را نوشت ولى اجرايى‌ترين شكل آن مربوط به ديدگاه‌هاى شيخ فضل‌الله نورى، و مرحوم مدرس و آيت‌الله حاج‌آقا نورالله اصفهانى است، ولى يكى از كتاب‌هاى مستقل در اين باب از شهيد مرحوم نواب صفوى، رهبر فدائيان اسلام است كه كتاب «برنامه حكومت اسلامى» را نوشته است كه برنامه اجرايى حكومت اسلامى بوده و نه البته محتوى تئوريك و مبانى حكومت اسلامى، و البته در دنياى تسنن مصر نيز عده‌اى مثل حسن البنا و سيد قطب و در پاكستان، ابوالاعلى مودودى در اين انديشه بودند و آثارى را نوشتند.

اميلى: تفاوت آيت‌الله خمينى با اين مجموعه‌هايى كه نام برديد چه بوده؟