درآمدى بر پيشگيرى از اعتياد با رويكرد اسلامى - پسنديده، عباس - الصفحة ٢١٨ - آسيبشناسى بيم و اميد
مطلوب قطعى يا ظنّى» در آينده است.[١] تحليل حديثشناسان نيز از مفهوم رجا، انتظار امرى دوستداشتنى و خوشايند است كه لذّت و نشاط در قلب ايجاد مىكند.[٢]
امّا نقش بازدارندگى رجا در كنار خوف، محلّ شاهد ما در اين بحث است. انسان كه به طور فطرى به دنبال جلب منفعت است، تمام تلاشش را براى كسب سود قرار مىدهد. چنانچه او متعاقب رفتارى خاص، انتظار پيامدهاى مثبتى داشته باشد، «اميد» در او برانگيخته مىشود و به سوى منبع سود حركت مىكند و به اصطلاح، رفتارش را جهت مىدهد. خوف و رجا، دو مفهوم كليدى اند كه در جهت واحد، عمل مىكنند. در موضوع مصرف مواد، فرض بر اين است كه تصوّر انواع عواقب منفى دنيوى و اخروى مصرف، با ايجاد حالت خوف همهجانبه، رفتار مخاطرهآميز فرد را كنترل كرده و از سوى ديگر، اشتياق به زندگى خوبِ ناشى از كنترل، حفظ وضعيت سلامت، بهرهمندى از قواى طبيعى و حفظ شخصيت اجتماعى و همچنين اميد به كسب پاداش الهى، خويشتندارى فرد را در جهت ترك مصرف، بالا مىبرد.
- آسيبشناسى بيم و اميد
علىرغم تأثيربخشى مثبت اين دو عامل در خويشتندارى، از روايات استفاده مىشود كه آسيبهايى در به كارگيرى خوف و رجا وجود دارند كه در صورت عدم دقّت، ممكن است اثر معكوس و منفى بر عملكرد انسان بگذارند. خوف بىرويه و يكطرفه، منشأ نااميدى شده و انگيزه انسان براى زحمت كنترل را سست خواهد كرد و به اصطلاح، در شرايط نااميدى، فرد مصرف كننده احساس «آب از سر گذشتن» خواهد كرد. همچنين اميدوارى بىرويه نيز نوعى خوشبينى افراطى منجر به سادهلوحى است و در اصطلاح متون دينى، چنين فردى مبتلا به «تَجَرّى» خواهد شد و تجرّى، حالت سركشى و جرئت بر معصيت داشتن است. انسان خوشباور و سادهلوح نيز ممكن است به دليل سهلگيرى خود، به
[١].
الْخَوْفُ: توقّع مكروه عن أمارة مظنونة، أو معلومة، كما أنّ الرّجاء و الطمع توقّع محبوب عن أمارة مظنونة، أو معلومة، و يضادّ الخوف الأمن، و يستعمل ذلك في الأمور الدنيوية و الأخروية ( مفردات ألفاظ القرآن، ص ٣٠٣).[٢]. بحار الأنوار، ج ٧٠، ص ٣٥٢.