بر مبناى ارزيابى مثبت فرد از عملكرد خويش، به وجود مى‌آيد، و متأثّر از ميزان احترام به خود است. اعتماد به نفس، به دنبال ارزيابى و قضاوت نسبت به موفّقيت‌ها و ارزشمندى خود به وجود مى‌آيد. لذا هر چه فرد نسبت به خود احساس ارزشمندى بيشترى بكند، اعم از اين كه اين احترام را از عمل خود دريافت كرده باشد يا بر اساس يك قضاوت ماورايى مثل اعتقاد به خدا به وجود آمده باشد، از اعتماد به نفس بيشترى برخوردار خواهد بود. گاهى در متون فارسى، تعبير «Self -esteem» به عزّت نفس ترجمه شده است كه خالى از اشتباه نيست و ما در فصل‌هاى بعدى به تبيين اين واژه خواهيم پرداخت. ارتباط احترام به خود و اعتماد به نفس، دوطرفه است، به طورى كه موجب تقويت و تضعيف همديگر مى‌شوند.

در صورتى كه تماميت احساس ارزشمندى در گرو اهداف مادّى و پول باشد، با فقدان ثروت، افراد احساس بى‌ارزشى و بى‌ارادگى خواهند كرد. جوامع سرمايه‌دارى كه بر سرمايه تأكيد دارند، در واقع، ارزشمندى را در گرو رسيدن به اهداف مادّى تبليغ مى‌كنند. در نظريه مرتون (١٩٣٨ م) موفّقيت بر اساس عقيده امريكايى تا حدّ زيادى با پيشرفت مالى برابر است و اغلب جامعه‌شناسان امريكايى آن را «اشتياق»! ناميده‌اند؛ امّا از آن جايى كه ساختار اجتماعى، هميشه ابزارهاى پيشرفت مالى را فراهم نمى‌كند، لذا احترام به خودِ پايين صرفاً به دليل فقدان ثروت، اجتناب‌ناپذير خواهد بود.[١]

ما نيز با نتايج تحقيقات، از اين جهت موافقيم كه افراد، خودشان را بر حسب ادراك و ارزيابى‌شان از خود در دستيابى به اهداف زندگى، مورد وارسى قرار مى‌دهند و هر گاه اين ارزيابى خوب و مفيد باشد، احترام به خود زياد به دست مى‌آيد و هر گاه ارزيابى بد و مضر باشد، نتيجه‌اش احترام به خود پايين خواهد بود. در اين صورت، واضح است كه احترام به خود در سوء مصرف مواد، متغيرى كليدى خواهد بود.[٢] ساير تحقيقات اخير نيز اين موضوع را اثبات كرده‌اند. كليدى بودن احترام به خود، ضرورت اين مسئله را ايجاب مى‌كند كه يك ساختار ارزشى همه‌بُعدى براى انسان تعريف شود تا در سايه آن، او در هر

[١]. نظريه‌هاى سوء مصرف مواد مخدّر، ص ٢٣٦.

[٢]. همان، ص ٧ و ٢٣٦.