رهايى مى بخشد- اگر چنين فكر مى‌كنى سخت اشتباه كرده‌اى- هنگامى كه نامه من به تو مى‌رسد هر كس خراج خود را با ميل خود بپردازد مشكلى ندارد و الّا او را سوگند بده- كه توانايى ندارد و به همين سوگند قناعت كن-" سپس افزود:" به خدا سوگند من روز قيامت خدا را در حالى ملاقات كنم كه آنان جنايت كرده‌اند- و حق بيت المال را نپرداخته‌اند- نزد من محبوب تر است از اين كه خدا را ملاقات كنم در حالى كه آنها را شكنجه يا آزار كرده باشم!"» [١] همان گونه كه ملاحظه مى‌كنيد در اين حديث روى عنوان‌ «آزار و شكنجه انسان» تكيه شده و اين نشان مى‌دهد كه خراج دهندگان گروهى از غير مسلمانان بوده‌اند.

همين مضمون در حديث ديگرى با تكيه بر عنوان‌ «ناس» (مردم) آمده است، سعيد بن زيد هنگامى كه ديد گروهى را براى دادن جزيه آزار مى‌دهند گفت: «من از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله شنيدم: مى‌فرمود:" مَنْ عَذَّبَ النّاسَ عَذَّبَهُ اللَّهُ":" كسى كه مردم را آزار مى‌دهد، خدا او را آزار خواهد داد"». [٢] ٥- در نهج البلاغه تعبير جالب ديگرى در خطبه جهاد آمده است: «وَ لَقَدْ بَلَغَنى انَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كانَ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْئَةِ الْمُسْلِمَةِ وَالاخْرى الْمُعاهَدَةِ فَيَنتَزِعُ حِجْلَها وَ قُلْبَها وَ قَلائِدَها وَ رُعُثَها ما تَمْتَنِعُ مِنْهُ الّا بِالاسْتِرْجاعِ وَالاسْتِرْحامِ ... فَلَوْ انَّ امْرَءً مُسْلِماً ماتَ مِنْ بَعْدِ هذا اسَفاً ما كانَ بِه مَلُوماً، بَلْ كانَ بِهِ عِنْدِى جَديراً»:

- هنگامى كه به امام اميرالمؤمنين عليه السلام خبر داند كه غارت گران سپاه معاويه به شهر مرزى انبار ريخته و نماينده آن حضرت، حسّان بن حسان را كشته و اموال مسلمانان و غير مسلمانان را غارت كرده‌اند، مردم را به جهاد دعوت فرمود، و خطبه معروف جهاد را خواند، و در اثناء اين خطبه چنين بيان كرد- «به من خبر داده‌اند كه بعضى از مردان آن‌ها به خانه زن مسلمان و زن غير مسلمانى كه معاهَد بوده- و بايد جان و مال و ناموسش در پناه اسلام‌

[١]. همان مدرك، صفحه ١١٩ ..

[٢]. همان مدرك، صفحه ١٢٤ و ١٢٥ ..