كه به مسلمانان اجازه جنگ مى‌دهد"». [١] قابل توجّه اينكه قرآن مجيد در آيه قبل از آن مى‌گويد: انَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذينَ آمَنُوا: [٢] «خداوند از مؤمنان دفاع مى‌كند» يعنى اين سخن به آن معنى نيست؛ كه در آنها گوشه‌اى بنشينند و دست روى دست بگذارند؛ و منتظر دفاع الهى باشند، بلكه سنّت الهى بر اين قرار گرفته كه دفاع او از مؤمنان بعد از آن باشد كه وظيفه خود در امر جهاد و مقابله با دشمن انجام دهند، پس كسانى به حمايت الهى اطمينان داشته باشند؛ كه وظيفه جهاد را ترك نكنند.

و نيز اين نكته قابل توجّه است كه در آيه بعد براى تشويق مؤمنان به دفاع مقدس مى‌گويد: الَّذينَ اخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ ... [٣] اشاره به اين كه دشمن شما را از خانه و لانه خود به جرم ايمان تان به خداوند بيرون كرده، اگر در برابر آنها نايستيد، هم دنياى شما، و هم دين و ايمان و مساجد و معابد شمادر خطراست.

توجّه به اين نكته كه دستور به جهاد بعد از مسأله هجرت صادر شده نشان مى‌دهد؛ كه اساس جهاد در اسلام را «دفاع در برابر دشمن» تشكيل مى‌دهد، چرا كه مسلمانان سيزده سال تمام در برابرتمام آزارها و كارشكنى‌ها و ضرب و جرح‌ها دست به اسلحه نبردند، شايد دشمن بر سر عقل آيد، ولى سرانجام نتيجه اين صبر و تحمّل، آوارگى عمومى تحت عنوان‌ «هجرت» و انواع فشارهاى اجتماع و اقتصادى بود، و حتّى بعد از هجرت به مدينه نيز فشارها همچنان ادامه يافت، آيا هيچ عقلى اجازه مى‌دهد كه اهل ايمان بنشينند؛ و بيش از اين ناظر بى‌رحمى و قساوت دشمن باشند؟!

***

[١]. از جمله كسانى كه تصريح كرده‌اند به اينكه اين آيه نخستين آيه جهاد است- علاوه بر آنچه در بالا آمد- مرحوم «علامه طباطبايى» در «الميزان»، و «برسويى» در «روح البيان» و علامه مشهدى در «كنيز الدقائق» و «آلوسى» در «روح المعانى»، موافق با نظر فوق مى‌باشند (ذيل آيه مورد بحث) هر چند بعضى نخستين آيه جهاد را (قاتلوا فى سَبيلِ اللَّهِ الَّذين يُقاتِلونَكُمْ ...) (بقره- ١٩٠) و بعضى (انَّ اللَّهِ اشْترى مِنَ الْمُؤمِنينَ ...) (توبه- ١١١) مى‌دانند ..

[٢]. سوره حج آيه ٣٨.

[٣]. سوره حج، آيه ٤٠ ..