پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧٩ - ٧- تأثير مساجد معروف و زيارتگاه ها

اقتصادى حجاز بود- به گفته بعضى از دانشمندان- به بيست نفر نمى‌رسيد، سوگند خوردن به قلم در چنين محيطى، چه عظمت و ابهّتى دارد؟!

يكى از فلسفه‌هاى سوگندهاى قرآن اين بود، كه مسلمانان را به انديشه در امورى كه مورد سوگند بود وامى داشت، و در مورد اين آيه نيز چنين بود و همين انديشه‌ها سبب گسترش خواندن و نوشتن و تأليف كتابها و ترجمه كتاب هاى ديگران و گسترش علوم در جهان اسلام شد.

دوّمين آيه محل بحث از نخستين آياتى است كه- طبق مشهور- بر فراز جبل النّور، و در كنار غار حراء بر قلب پاك پيامبر صلى الله عليه و آله نازل شده، و اوّلين جرقّه‌هاى وحى، محسوب مى‌شود، و طبيعتاً به مهم ترين مسائل اشاره دارد، هنگامى كه دستور تلاوت آيات قرآن را به پيامبر صلى الله عليه و آله مى‌دهد، مى‌فرمايد: «بخوان كه پروردگارت از همه بزرگوارتر است؛ همان كسى كه به وسيله قلم تعليم نمود، و به انسان آنچه را نمى‌دانست؛ ياد داد، اقْرَء وَ رَبُّكَ الاكْرم- الَّذى عَلَّمَ بِالْقَلَمْ- عَلَّمَ الانْسانَ مالَمْ يَعْلَمْ‌. [١]

به اين ترتيب نخستين وصفى را كه براى خداوند بعد از ربوبيّت و كرامت بيان مى‌كند؛ تعليم به وسيله قلم است كه سرچشمه آموزش‌ «مالم يعلم» مى‌باشد.

و به اين ترتيب آغاز وحى با آغاز حركت علمى نشأت گرفته از قلم همراه بوده، و اين بسيار پرمعنى و براى هر مسلمانى آموزنده است.

همين گونه تعبيرات بود كه توجّه عميق و مستمّر مسلمانان را به كتاب و كتابخانه و تعليم علوم جلب و جذب كرد، و اگر در روايات اسلامى آمده كه‌ «مداد علماء» (مركّب نوك قلم دانشمندان) بر «دماء شهداء» (خونهاى شهيدان) پيشى گرفته، به خاطر همين است كه زير بناى خون شهيد، معارف و عقايدى است كه عمدتاً از قلم سرچشمه گرفته، به علاوه‌

[١]. سوره علق، آيه‌هاى ٥- ٣ ..