پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٧ - ١- آموزش و پرورش در اسلام

و اين نشان مى‌دهد كه اين دو هدف (تعليم و تربيت) از اهداف شناخته شده در ميان امّت هاى پيشين نيز بوده است».

قابل توجّه اينكه در اين آيه و بعضى ديگراز آياتى كه در اين زمينه وارد شده هم سخن از تعليم كتاب و تزكيه به ميان آمده، و هم آموزش حكمت، در اينكه منظور از «حكمت» در اينجا چيست؟ تفسيرهاى مختلفى ذكر شده است.

نخست اينكه منظور معارف دينى و آشنايى با احكام آن است؛ و ديگر اينكه منظور سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله است؛ زيرا در كنار كتاب اللَّه ذكر شده، بعضى نيز گفته‌اند منظور علائم و نشانه‌هايى است كه حق را از باطل جدا مى‌سازد، و گاه گفته شده «حكمت» به معنى آيات متشابه است كه پيامبر بايد بالخصوص آن را تعليم دهد. [١] ولى با توجه به ريشه معنوى حكمت كه به معنى عامل باز دارنده از جهل وخطا، وقرار دادن هر چيز در موضوع مناسب آن است؛ به نظر مى‌رسد كه منظور از حكمت در اينجا آگاهى از اسرار و علل ونتايج احكام، ونيز اسرار آفرينش جهان وانسان، وسر نوشت و سرانجام كار او است.

در چهارمين آيه به يك قاعده كلّى كه اساس مسأله تعليم و تربيت است، اشاره كرده، ومى‌فرمايد: «از آگاهان سؤال كنيد اگر نمى‌دانيد»: فَاسْئَلُوا اهْلَ الذِّكْرِ انْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‌. [٢]

اين آيه گر چه در مورد صفات انبياء پيشين نازل شده كه آنها از جنس بشر بودند، و در ظاهر با ساير انسان ها تفاوتى نداشتند؛ ولى مى‌دانيم مورد آيه مفهوم گسترده آن را محدود نمى‌كند؛ و حكم بر عموميّت باقى است.

اين در واقع يك اصل اساسى است كه همه عقلاى جهان بر آن صحّه مى‌نهند كه هميشه‌ «نا آگاهان بايد از آگاهان فرا گيرند»؛ زيرا علوم و دانش ها در حقيقت محصول‌

[١]. تفسير كبير، فخر رازى، جلد ٤، صفحه ٦٦، ذيل آيه مورد بحث ..

[٢]. سوره نحل، آيه ٤٣ ..