شمارى از فقهاى بزرگ اين عصر به انجام اين وظيفه دينى مبادرت ورزيدند، در نتيجه، پژوهش هاى علمى و تأليفات عميق و ابتكارى در حوزه‌هاى اقتصاد اسلامى و فلسفه اسلامى و فقه سياسى و نظريه حكومت در اسلام، پديد آمد. همچنين مرجعيت دينى به برخورد ميدانى با كفار پرداخت و در برابر نفوذ استعمار غرب ايستاد ونيروى امت را عليه استعمارگران بسيج كرد. فتواى ميرزاى شيرازى بزرگ به تحريم تنباكو عليه منافع استعمارى بريتانيا در زمان قاجار، فتواى جهاد ميرزا محمد تقى شيرازى ـ شاگرد ميرازى بزرگ ـ عليه بريتانيا در ماجراى اشغال عراق كه فقها نيز همراه مردم دراين جهاد ضد انگليسى شركت جستند، موضع‌گيرى فكرى و عملى محقق خراسانى و ميرزاى نايينى بر ضد استبداد قاجار و طرح نظريه حكومت مشروطه مشروعه، نمونه‌هايى از مقابله ميدانى فقهاى اين عصر با نفوذ استعمار غرب است.

آخرين حلقه از اين تلاش هاى مبارك فقهى و سياسى، موضع‌گيرى مرجعيت شيعه در ايران و در رأس آنان امام خمينى(ره) در برابر حكومت ستمگر پهلوى و مزدور شيطان بزرگ، آمريكا بود. امام خمينى با فراخوانى امت به خيزش و بسيج نيروهاى آن بر ضد شاه، حكومت او را سرنگون كرد و جمهورى اسلامى را بر اساس نظريه فقهىِ برگرفته از مكتب اهل بيت(ع) يعنى نظريه «ولايت فقيه» بنيان گذاشت. امام در بحث هاى فقهى خود در نجف اشرف اين نظريه را تشريح و تهذيب كرد و خداى تعالى او را توفيق داد تا در ايران اسلامى آن را عينيت بخشد و اجرا كند. امروز جمهورى اسلامى و قانون اساسى و ديگر قوانين آن بر گرفته از فقه اسلامى و محصول آن است و ثمره‌اى از ثمرات انديشه و جهاد امامى است كه از بارزترين فقها و مراجع اين عصر درخشان فقهى است. سلام خداوند بر او، روزى كه زاده شد، و روزى كه اين كار بزرگ را به انجام رسانيد، و روزى كه از نزد ما رحلت كرد، و روزى كه برانگيخته خواهد شد. و آخر دعوانا أنِ الحمدللّه‌ رب العالمين.