رجوع مى‌شد، مگر در حالاتى كه دست يابى به ايشان ممكن نبود، چنانكه در نتيجه گسترش مذهب اهل بيت و افزايش مراقبت و فشار حكّام، به تدريج چنين وضعى پيش آمد.

اين ويژگى مهم، طبعاً عمليات فقاهت را در عصر صدور نص محدود مى‌ساخت؛ چرا كه منابع فقاهت هنوز تكميل نشده و پايان نيافته بود و شايد با مراجعه به معصوم، حكمى صادر مى‌شد كه مخصص يا مفسر يا حاكم بر عمومات و قواعد كلى مورد استفاده راويان بود. از اين رو براى فقها و راويان جايز نبود در مجال استنباط به احاديثى كه تا آن موقع ثبت و نقل كرده بودند، اكتفا كنند.

برخى از اخبار علاجيه كه در مورد دو خبر متعارض، حكم به توقف يا احتياط و تأخير عمل به هر دو روايت كرده‌اند تا در زمانى كه امام(ع) ملاقات شود، اشاره به همين نكته دارند. (٥٧)

مرحله فقه اجتهادى يا عصر اجتهاد

كامل شدن احاديث و نصوصى كه از جانب ائمه(ع) براى تبيين شريعت صادر شده بود از يك طرف، و پرورش فقيهان بى همتا و عالمان بزرگى به دست ائمه(ع) از طرف دوم، و فزونى فشارها و مراقبت‌هاى حاكمان ستمگر از طرف سوم، و اقبال مردم به مذهب اهل بيت و انبوهى تدريجى پيروان آن از طرف چهارم، مجموع اين چهار عامل و شايد عوامل ديگر، ائمه متأخر را بر آن داشت كه به تدريج زمينه استقلال فقهى و فقهاى شيعه و خوداتكايى آنان را فراهم سازند. آنان بدين منظور، مردم را فرمان مى‌دادند كه به فقها و راويان حديثشان مراجعه كنند، بعدها عنوان «نوّاب امام» بر فقيهان و راويان اطلاق شد و براى جايگاه و وظيفه شرعى آنان تعبير «نيابت عامه» و براى رجوع مردم به آنان، تعبير «تقليد» به كار رفت.

زمينه سازى براى استقلال فقه شيعه، قبل از عصر غيبت و از جانب ائمه متأخر آغاز

(٥٧) تهذيب الاحكام، ج٦، ص٣٠٣.