فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٣ - مكتب فقهى اهل بيت(ع)* سيدمحمود هاشمى شاهرودى

گوناگونى ممكن است انجام گيرد:

١ ـ گاهى پژوهش تاريخ فقه، ناظر به تاريخ تشكيل و تأسيس مكاتب و حوزه‌هاى فقهى است.

٢ ـ گاهى هدف از پژوهش تاريخ فقه، بررسى عوامل و حوادث سياسى است كه در ظهور و گسترش يك مكتب فقهى يا افول و اضمحلال آن مؤثر بوده‌اند.

٣ ـ گاهى هدف، بررسى مراحل و تاريخ سياسى يك مذهب فقهى معيّن است.

٤ ـ گاه تاريخ تدوين كتب فقهى يا طبقات فقها ـ به شيوه متعارف در پژوهش‌هاى فقهى ـ منظور است، از قبيل تقسيم فقها به متقدمين و متأخرينِ و متأخرين متأخرين.

٥ ـ گاهى نيز تاريخ فقه، ناظر به همه جهات مذكور است.

ما در اين بررسى مختصر فقط نظر به مراحل تكوين مبانى اين فقه و تحول عناصر علمى آن داريم، نه جهات ديگر. يعنى مراحلى را كه عمليات فقاهت در مكتب اهل بيت از عصر تشريع تا عصر حاضر پيموده است، بررسى مى‌كنيم.

مراحل تكوين و تكامل فقه اهل بيت

گذشت كه اين فقه، فقط بيان شرعى متبلور در كتاب و سنت را منبع اساسى كشف حكم شرعى مى‌داند، و براين رأى است كه سنت شريفه‌اى كه خروج از آن و اجتهاد در مقابل آن جايز نيست، در مجموعهُ نصوص و احاديثى كه از پيامبر و ائمه اهل بيت صادر شده است، نمود دارد. نيز معتقد است كه عمليات اجتهاد فقهى در طول صدور اين نصوص و پس از زمان صدور آنها، در چارچوب فهم و استخراج احكام از آنها، آغاز مى‌شود. اين سخن بدان معنا است كه در تاريخ اين فقه دو مرحله و دو عصر وجود دارد: نخست، مرحله صدور بيان شرعى(فقه روايى). دوم، مرحله اجتهاد در چارچوب اين بيان شرعى.