فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥ - مكتب فقهى اهل بيت(ع)* سيدمحمود هاشمى شاهرودى

توحيد يا علم كلام. علم اخلاق و معرفت نفس و سيروسلوك نيز از فقه جدا گرديد و به نام علم اخلاق يا عرفان شناخته شد. دانش‌هاى مربوط به قرآن كريم تحت عنوان علم تفسير و علوم قرآن از فقه جدا شدند. مباحث مربوط به اصول فقه نيز خود علم مستقلى شد كه به بررسى روش استدلال فقهى يا ادله مشترك در علم فقه مى‌پردازد. بدين ترتيب، تعريف اصطلاحى فقه منحصر شد به «علم به احكام فرعى شرعى از روى ادله تفصيلى». (١١)

مقصود از احكام فرعى، احكام مربوط به افعال و تروك مكلّفان است، چه اين احكام، تكليفى مانند وجوب و حرمت باشد وچه احكام وضعى مانند ملكيت و طهارت، و چه احكام مربوط به فرد و رفتارهاى شخصى يا خانوادگى او، نيز احكام مربوط به جامعه و دولت و رفتارهاى عمومى. با قيد «فرعى» دانشهايى مانند اصول دين و اصول فقه از تعريف خارج مى‌شود.

با قيد ادله تفصيلى، فقه تقليدى يعنى علم مقلّد به فتواى مرجع تقليد، از تعريف اصطلاحى فقه خارج مى‌شود. بر اين اساس، علم فقه اختصاص به علم اجتهادى دارد همچنان كه عنوان فقيه اختصاص به عالم مجتهد دارد نه عالم مقلّد.

تعريف اجتهاد:

معناى لغوى : اجتهاد مصدر باب افتعال است از ماده جهد، يعنى پذيرفتن جهد. اجتهاد يا از مصدر «جُهد» به معناى وسع و توان گرفته شده است (١٢) يا از مصدر «جَهد» به معناى مشقت و غايت (١٣) . ابن دريد مى‌گويد: «جَهد و جُهد دو لغت فصيح هستند و هر دو يك معنى دارند.» (١٤)

بنابر اين، به هر تقدير اجتهاد چه از ماده جُهد گرفته شده باشد و چه از ماده جَهد، عبارت است از صرف توان و تلاش براى انجام كارى. اين تعريف هم با معناى جُهد