نكته درخور ملاحظه اين است كه اين تطرّف به هر دو وجه افراطى و تفريطى آن كه دامنگير فقه شيعه شد، حالتى گذرا و استثنايى بودكه اندك مدتى از عمر دراز فقه شيعه را كه بر پايه‌هاى علمى معقول و متينى استوار است، در بر گرفت. به نظر مى‌رسد اين حالت، نتيجه ءبرداشت هاى سطحى و ابتدايى از مقولات عقلى يا از ظواهر برخى از احاديث بوده است كه بدون ژرف انديشى و تدبر كامل و نفوذ به مغز و درونمايه آنها صورت مى‌گرفت. از اين رو، حالتى استثنايى و عارضى بود كه غبار آن به سرعت پراكنده گشت و هردو گرايش افراطى و تفريطى آن از ميان رفت و چنانكه در توضيح دوره آينده خواهيم ديد، فقه اماميه به روش اصيل و شيوه استوار خود باز گشت.

٥ ـ دوره تصحيح و اعتدال

اين دوره با نقد گرايش افراطى اخبارى گرى از جانب تعدادى از فقهاى هشيار و آزاد انديشى همچون سيد حسين خوانسارى كبير، شيخ محمد شروانى، سيد جمال الدين خوانسارى و شاگردش سيد صدر الدين رضوى قمى، آغاز شد. اين فقيهان با انديشه‌اى اصيل و عميق، زمينه ظهور مكتب اصولى ژرف و ريشه دار محقق بزرگ آقا محمد باقر بن محمد اكمل، معروف به وحيد بهبهانى را دراواخر قرن دوازدهم هجرى فراهم ساختند. پس از گذشت نزديك به دو قرن درگيرى مرارت بار ميان دو گرايش افراطى، وحيد بهبهانى توانست به گرايش اخبارى خاتمه دهد و نهاد فقه اماميه را به مسير صحيح و حركت اصولى متعادل خود برگرداند. وى به مقابله با هردو گرايش پرداخت و عمليات اجتهاد در فقه اماميه را از شبهات و انحرافاتى كه در نتيجه زياده روى هاى دو گرايش دوره قبل بدان آويخته شده بود، پيراست.