ترتيب مباحث «دايرة المعارف» يا به ترتيب موضوعى است كه موضوع، محور قرار مى‌گيرد و به آن دايرة المعارف موضوعى مى‌گويند، يا به ترتيب الفبايى است كه مدخل‌ها براساس حروف الفبا تنظيم مى‌شوند و به آن دايرة المعارف الفبايى مى‌گويند كه امروزه در تدوين دايرة المعارف‌هاى تخصصى يا فرهنگ‌هاى عمومى اغلب از اين شيوه استفاده مى‌شود.

٢ ـ پيشينه تدوين دايرة المعارف

به نظر مى‌رسد دايرة المعارف نويسى به معناى امروزى آن اولين بار در جهان غرب پديد آمد. اگر چه دانشمندان مسلمان نيز از ديرباز با كتب معجم و فرهنگ‌هاى لغت يا اعلام و رجال و ديگر فرهنگ‌ها آشنايى داشته‌اند، اما اين شيوه جديد در تدوين علوم و معارف از ابتكارات غربى‌ها به حساب مى‌آيد. مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى در اين مورد مى‌گويد:

تأليف دايرة المعارف‌ها در اسلام، فراوان و سابقه دار است به حدّى كه معرفى آنها در چندين صفحه نمى‌گنجد. اما تأليف دايرة المعارف به مفهوم امروزى در ممالك اسلامى (ايران، مصر، تركيه و ديگر كشورها) سابقه‌اى نداشته است، مگر در اواخر قرن سيزدهم و اوايل قرن چهاردهم. (٣)

٣ ـ ضرورت تدوين دايرة المعارف

در نهاد آدمى غرايز مختلف مادى و معنوى همانند غريزه كمال‌طلبى، خير دوستى، زيبايى خواهى، هنر دوستى و دين دارى وجود دارد كه مجموعه اين كشش‌هاى مادى و روحانى، پاسخگوى نيازهاى متفاوت انسان است.

(٣) ذريعه، ج٨،ص١٦.