٢. نظام اخلاقى و تربيتى:دومين بخش از تعاليم دين، دستورهاى اخلاقى و تربيتى دين است. تصفيه درونى انسان از وسوسه‌ها و هوسها و تربيت معنوى او، هدف تعاليم اخلاقى تربيتى دين است. نفس آدمى هم مبدا فضايل و هم منشاء رذايل اخلاقى است. شناسايى اين استعدادها و تشويق به انجام فضيلتها و پرهيز از انجام رذيلتها در مجموع، سبب تهذيب و تربيت نفس آدمى مى‌گردد و او را به سمت كمال رهنمون مى‌شود. بحث از منشاء اخلاق و معيارهاى اخلاق از محل كلام خارج است. اشاره به يك نكته در اين جا بى مناسبت نيست و آن نامشخص بودن مرز ميان مسائل اخلاقى دين و قانونهاى دين است. دو حوزه «اخلاق» و «شريعت»، آميختگى بسيارى دارند، حتى در مواردى مى‌توان گفت كاملاً درهم آميخته‌اند و جدايى بين آن دو دشوار است.

بسيارى از مسائل اخلاقى دين جنبه قانونى دارند و بسيارى از قانونهاى دين، جنبه اخلاقى دارند. مثلاً نماز كه از موضوعات اساسى شريعت است، غايت و غرض اخلاقى دارد و آن جلوگيرى از فحشاء ومنكر است و ريا كه از خصلتهاى منفى اخلاقى است، در شريعت احكام وضعى و تشريعى دارد.

بر اين اساس است كه مى‌بينيم در مباحث فقهى مربوط به مكاسب محرمه، از غيبت و كذب و نميمه و ريا نيز بحث‌شده است.

٣. نظام تشريعى، يا شريعت:قانونهاى دين، قانونها و مقرراتى هستند كه براى دينى كردن زندگى انسان،يعنى سلوك در مسيرى كه دين معين كرده است، وضع شده‌اند و هر دو حوزه رفتارهاى فردى و اجتماعى انسان را در بر مى‌گيرند. قانونهاى دين در قياس با قانونهاى حقوقى عرفى، بسيار گسترده‌اند، قانونهاى حقوقى در حريم شخصى افراد دخالتى ندارند و فقط روابط اجتماعى انسان را درنظر دارند. اما قانونهاى دين، افزون بر اين، رفتارهاى شخصى و كششهاى روحى انسان را نيز در برمى‌گيرد. نگاهى به موضوعات متفاوت و متنوعى كه مشمول احكام شريعت واقع شده‌اند، به خوبى گستره وسيع شريعت را نشان مى‌دهد: