لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ.

آل‌عمران (٣) ١٦٤

قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى‌. [١]

طه (٢٠) ١٢٣

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ.

جمعه (٦٢) ٢

ضَمان‌

ضَمان در لغت به معناى كفالت و «ضمين» به معناى كفيل است. «ضَمَن الشَّى‌ءَ و بِهِ» يعنى آن را كفالت كرد. [٢] در اصطلاح فقه به ضمان عقدى و ضمان غير عقدى تقسيم مى‌شود. ضمان عقدى به معناى تعهد در برابر مالى است كه بر ذمّه شخصى براى شخص ديگر ثابت است، و عقدى است كه نياز به ايجاب و قبول دارد. [٣] درباره تفاوت آن با كفالت، گفته شده: كفالت در برابر نفس، و ضمان در برابر مال است. [٤] و ضمان غير عقدى، عبارت از جبران خسارتى است، [٥] كه به خاطر وجود برخى از اسباب ضمان، مثل «يد» (تسلّط بر مال ديگرى) «اتلاف»، «تغرير» حاصل مى‌شود. [٦] مقصود در اين مدخل، ضمان در هر دو معناى اصطلاحى آن است و از واژه‌هاى‌ «اعتداء»، «زعيم» و اطلاق‌ «اوفوا بالعقود» استفاده شده است.

ضمان عقدى‌

احكام ضمان عقدى‌

١. ضمان، از قراردادهاى مشروع و داراى اعتبار:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ... [٧]

مائده (٥) ١

قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ. [٨]

يوسف (١٢) ٧٢

٢. مشروعيّت رهن و ضمان، در دَيْن و بدهى:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى‌ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ‌ ... وَ إِنْ كُنْتُمْ عَلى‌ سَفَرٍ وَ لَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ‌ ... [٩]

بقره (٢) ٢٨٢ و ٢٨٣

[١] . مراد از «هدى» هدايت بشر به واسطه انبيا و انزال كتب است. (التفسير المنير، ج ١٦، ص ٢٩٨)

[٢] . لسان‌العرب، ج ٨، ص ٨٩، «ضمن»

[٣] . تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٥

[٤] . جواهرالكلام، ج ٢٦، ص ١١٤؛ تحريرالوسيله، ج ٢، ص ٢٥ و ٣٤

[٥] . مكاسب الشيخ، «كلانتر»، ج ٧، ص ١٤٧

[٦] . القواعد الفقهيّه، ج ٢، ص ٩، «قاعدة عدم ضمان‌الامين»

[٧] . «عقود» شامل همه عقدهاى شرعيّه مى‌شود. (مجمع‌البيان، ج ٣-/ ٤، ص ٢٣٣؛ زبدةالبيان، ص ٥٨٤) از جمله عقود، عقد ضمان است‌

[٨] . «زعيم»، ضمانت است. (التبيان، ج ٦، ص ١٧١)

[٩] . رهن، قرار دادن در مقابل دَيْن، نوعى ضمان، براى‌استيفاى طلب از مديون است‌