انديشه دينى - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٢٩
جهان و نظم هدفدار
مشاهدات عينى و كاوشهاى علمى، از نظم هدفدار موجودات طبيعى گزارش مىدهند. روشنترين و بارزترين جلوههاى نظم براى بشر در عالم نباتات و حيوانات و بهويژه خود انسان نمودار است و در حقيقت، رشتههاى گوناگون علوم در خدمت بررسى كيفيت اين مجموعههايند كه با هماهنگى خاصى، اهداف و آثار ويژهاى را در پى دارند. به عنوان نمونه:
تمام اعضا و بافتهاى چشم از مردمك گرفته تا پردههاى مختلف و آبهاى گوناگون و مخروطها و اعصاب بينايى و عضلانى، كه حركات چشم را سامان مىدهند، با كميت و كيفيت خاصى دور هم گرد آمدهاند و چنان با يكديگر همكارى و هماهنگى دارند كه هدفى معين به نام بينايى را تحقق مىبخشند. اگر اين همكارى و هماهنگى و يا نسبتهاى مختلف اجزا از نظر كيفيت و كميت، در ميان نباشند، يا پس از وجود يافتن آسيب ببينند، هدف ياد شده جامه تحقق نمىپوشد و هر انسانى ساختمان چشم را بررسى كند، به روشنى درمىيابد كه در پيدايش دستگاه بينايى، هدفى در نظر گرفته شده و آن گاه پديد آمده است.
ارتباط منطقى نظم با دخالت شعور
عقل و خرد آدمى در هر پديده منظّمى سه عنصر را مىيابد:
١- برنامهريزى؛
٢- سازماندهى؛
٣- هدفدارى.
مشاهدههاى حسّى و كاوشهاى علمى درباره طبيعت، وجود اين سه عنصر را مسلّم دانستهاند. از سويى ديگر، عينيت بخشيدن به هر يك از اين سه عنصر، به محاسبه و اندازهگيرى و انتخاب اجزاى پديدهها از نظر كميّت و كيفيت و بينش صحيح و هماهنگ نيازمند است؛ بهگونهاى كه اگر يكى از اين كارها درست انجام نگيرد، نظم دچار خلل