ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٨٩ - آيا دين از مقولهء ايده ئولوژى است

مفاهيم قالبريزى شده حقائق را مختل بسازيم . آنچه كه براى ما در مبحث دين و مكتب يا دين و ايده ئولوژى يا دين و مجموعه اى از تفكرات و معتقدات ، اهميت دارد ، اين است كه با نظر به اصول عقائد و احكام و تكاليف و حقوق و اخلاق دين اسلام داراى اركان و عناصر و فروعى است كه آن را متعين و مشخص مى سازد و روش مطابق آنها با روش مخالف آنها كاملا از هم متمايز مى باشد و اگر به اين تحقيق ، اين جهت را بيفزايم كه اسلام ، مكتب يا ايده ئولوژى يا مجموعه اى از عقائد و احكام و حقوق است در نظام ( سيستم ) باز همهء دلائل نويسندگان مزبور جدا قابل تجديد نظر مى باشد . براى توضيح بيشتر و اثبات نهايى باز بودن نظام ( سيستم ) مكتب يا ايده ئولوژى ، نگاهى به نظامهاى جهانبينى فلاسفه و حكماى اسلامى بسيار مفيد است . ما مى دانيم كه محمد بن طرخان فارابى و ابن سينا و ابن رشد و مير داماد و صدر المتألهين و سهروردى و ده‌ها امثال اين صاحبنظران در جهانبينى ، در زمينهء اسلامى مى انديشند و مطالبى كه ابراز مى كنند ، تضادى با اسلام ندارد ، با اين حال هر يك از آنان سليقه و مذاق و مشرب خاص خود را دارد ، يعنى همهء آنان فيلسوفان اسلامى هستند ولى فلسفهء اسلام منحصر در تفكرات آنان نمى باشد . حال مى خواهيد نام اين دين را مكتب بگذاريد ، يا مجموعه اى از تفكرات و معتقدات يا بگوييد : ايده ئولوژى .