ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٩ - استناد دوم

مى بينى كه راكد و خشك شده ، هنگامى كه آب بر آن فرستاديم ، به اهتزاز ( به جنبش ) در آمد و روييد و سر برآورد و از هر نوع جفت بهجت انگيز شكوفا ساخت ) ملاحظه مى شود كه خداوند سبحان علت اوليهء بوجود آمدن روييدنىها را كه فرود آمدن باران است به خود مستند ساخته و پس از آن سلسلهء علل و معلولات را مانند جنبش و سر بر آوردن و روييدنى گياهان را در سطح طبيعت مطرح فرموده است : ( خَلَقَ الإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ . . . ) [١] ( خداوند انسان را از نطفه آفريد . ) ٣ - كلمهء « سبب » به معناى علت و يا عامل در برخى از آيات وارد شده است مانند : ( وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْه ذِكْراً إِنَّا مَكَّنَّا لَه فِي الأَرْضِ وَآتَيْناه مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً فَأَتْبَعَ سَبَباً ) . . . ( وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَه جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَه مِنْ أَمْرِنا يُسْراً ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً . . . ) [٢] ( و از تو در بارهء ذو القرنين مى پرسند به آنان بگو از ذو القرنين براى شما ذكر تلاوت خواهم كرد . ما براى او در روى زمين تمكَّنى داديم و از هر چيزى براى او سبب عنايت كرديم . او سببى را پيروى نمود [ و حركتش را آغاز كرد ] و امّا كسى كه ايمان آورد و عمل صالح انجام داد ، در نتيجه براى او پاداش نيكو است و از امر ( مشيت ) خود براى او سهولتى را مطرح خواهيم كرد . سپس ذو القرنين سببى را تبعيت نمود . . . ) يعنى بر مقتضاى سببيت سبب به حركت خود ادامه داد .
استناد دوم - استناد موجودات به خدا و جريان آنها در مجارى خود . اما از ديدگاه علمى و عقلى - اگر با نظر دقيق به موجودات عالم هستى و جريانات قانونى آنها نگاه كنيم ، باين نتيجه خواهيم رسيد كه هيچ نوع حقيقتى به عنوان مادّه اى ممتد و گسترده كه كائنات عالم هستى را با رابطهء ضرورى به يكديگر وصل نمايد ، قابل اثبات نيست ،

[١] . النحل ، آيه ٤ .
[٢] . الكهف ، آيه ٨٣ تا آيهء ٨٩ .