فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٧٥ - كلام مرحوم علامه در كشف المراد

ابسطى آورده كه حاصل آن را مرحوم آشتيانى در حاشيه نقل فرموده و تقرير آن اين‌

است: قواى جسمانيّه بانقسام محال و موارد تقسيم بقواى متعدّدى مى‌شوند.

مدّعا اين است كه تأثير قواى جسمانيّه محدود است حال اگر چ نين نباشد و

داراى تأثيرات غير متناهيه بوده از جهات ثلاث در اين صورت از دو حال خارج‌

نيست:

١- آنكه قوائى كه جزء آن هستند و بملاحظه انقسام محال تصوّر شدند از

نظر اثر مانند كلّ باشند.

٢- آنكه چ نين نبوده بلكه اثر آنها ضعيف‌تر باشد.

در صورت اوّل لازم مى‌آيد جزء با كلّ از نظر مقدار تأثير مساوى باشد و آن‌

مستحيل است.

و در فرض دوّم گ وئيم جزء با كلّ اگر با هم از يك نقطه معيّن شروع در تأثير

و حركت نمودند واقع باز از دو حال بيرون نيست:

١- آنكه اثر جزء قبل از انتهاء اثر كلّ بپايان رسد.

٢- آنكه اثر جزء با كلّ استمرار پ يدا نموده و تا بى‌نهايت با آن باشد.

فرض دوّم باطل است چ ون لازمه آن تساوى جزء با كلّ است در اثر و

گ فتيم اين امر محال است و بنا بر فرض اوّل مدّعا ثابت مى‌شود زيرا جزء وقتى قبل‌

از كلّ بانتهاء رسيد و كلّ نيز از نقطه پ ايان جزء مقدار زياديش متناهى بود

بمقتضاى قضيّه « الزّائد على المتناهى بالقدر المتناهى متناه» مجموع اثر كلّ نيز

متناهى مى‌شود.

امّا دليل دوّم: گ فتيم شرط تأثير علّت جسمانى وضع و محاذات خاصّ‌

است و دليل اين شرط را مرحوم مصنّف با ذكر دو مقدّمه تقرير مى‌فرمايند:

١- قوّه در وجود محتاج بمادّه است زيرا بديهى است كه قوّه بدون مادّه در

وجود نيايد.

٢- بين احتياج قوّه در وجود بمادّه با احتياج قوّه بمادّه در ايجاد ارتباط و

استلزام است باينمعنا كه لازمه فقر وجودى قوّه بمادّه در مقام ايجاد و تأثير در چ يزى‌

است.