فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٤٢ - مختار مصنف

اضافه‌اى با معلوم بالعرض دارد و وقتى اينمطلب را دانستى پ س بدان كه نسبت و

انفعال از آنچه حضرات درباره علم گ فته و آنرا كيف دانسته‌اند خارج مى‌باشند.

پ س در نتيجه بايد بگوئيم:

قول باينكه علم اضافه يا انفعال است مغالطه بوده و از باب اشتباه ما بالعرض‌

به ما بالذّات است.

شرح فارسى:

توضيح‌

مختار مصنّف‌

گ فتيم علم از ماهيّات ذو مراتب است بنابراين ماهيّت مشكّكه مى‌شود و

بايد توجّه داشت بعد از مسلّم بودن اين جهت اگر بشيئى علم پ يدا نموديم سه امر در

اين وقت محقّق مى‌شود:

١- صورت شيئ معلوم در ذهن كه معلوم بالذّات باشد.

٢- اثرى كه در ما بعد از حصول صورت ايجاد مى‌شود و آن خروج ما از

نقص بطرف كمال و از قوّه بطرف فعل است.

٣- نسبت و اضافه بين صورت در ذهن و صاحب صورت يعنى شيئ در

خارج كه معلوم بالعرض است سپس در مقام جميع بين اقوال مى‌فرمايد:

كسانى كه علم را از مقوله اضافه دانسته‌اند بلحاظ امر سوم است يعنى‌

اضافه بين صورت و معلوم بالعرض را در نظر گ رفته و علم را به اين اعتبار از مقوله‌

اضافه دانسته‌اند و آنهائى كه علم را از مقوله انفعال فرض كرده‌اند باعتبار انفعال‌

عالم و كمالش از مرتبه نقص بمرحله علم اين صحبت را كرده‌اند و جماعتى كه آن‌

را از مقوله كيف گ فته‌اند بملاحظه نفس صورت حاصله مى‌باشد پ س براى هر كدام‌

از قائلين وجهى است ولى حقّ از نظر ما اين است كه علم از مقوله كيف است چ ه‌

آنكه بعد از حصول صورت اضافه و انفعال حاصل مى‌شود فلذا اطلاق علم به اين دو

لحاظ از باب اشتباه ما بالعرض با ما بالذّات است.

متن: « ٣٤٤، ٣٤٣، ٣٤٢ »