فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٧٠ - فصل اقسام هشتگانه سبق

جميع اقسام گ ذشته ميباشد زيرا در تمام اقسام قبلى هر يك از متقدّم و متأخّر حقيقتا

متّصف بملاك و مناط مى‌باشند و از متأخّر نمى‌توان اتّصاف را سلب كرد امّا در

اينقسم اتّصاف متأخّر بملاك مجازى و از باب وصف بحال متعلّق موصوف است‌

لذا سلب اتّصاف از آن صحيح است مانند سبق وجود بر ماهيّت بنا بر مذهب منصور

كه ما اختيارش كرده‌ايم (اصالت وجود) چ ه آنكه طبق اين رأى تحقّق حقيقتا براى‌

وجود ثابت بوده و براى ماهيّت بالعرض و المجاز مى‌باشد.

شرح فارسى:

توضيح تقدّم بالحقيقة

اين قسم از تقدّم را صاحب اسفار بر اقسام قبلى افزوده و حاصل مراد از اين‌

قسم آنست كه حكم نسبت به دو شيى‌ء داراى دو اضافه باشد كه بلحاظ يكى‌

حقيقى و باعتبار ديگرى مجازى باشد همچون حركت نسبت به كشتى و سرنشينان آن‌

كه حركت حقيقتا و بالذّات عارض بر كشتى است و مجازا از باب وصف بحال‌

متعلّق به جالس و سرنشين آن نسبت داده مى‌شود لذا تقدّم حركت سفينه بر حركت‌

جالس تقدّم بالحقيقت است.

و چ نان چ ه اشاره شد اين قسم از سبق با ساير اقسام قبلى فرق دارد زيرا در

تمام اقسام گ ذشته مناط و ملاك تقدّم و تأخّر حقيقة موجود بوده ولى در اينجا چ نين‌

نيست، مثلا در تقدّم بالطّبع همچون تقدّم واحد بر اثنين هر دو حقيقتا مقدار و كمّ‌

هستند نهايت مقدار اوّلى بر دوّمى مقدّم است يا در تقدّم بالعلّيّة واقعا هم دست‌

متحرّك است و هم كليد لكن اوّلى بجهت علّت بودنش بر دوّمى مقدّم است ولى در

اين قسم چ نين نيست زيرا بديهى است جالس در كشتى حركتى ندارد و حقيقتا

كشتى است كه متحرّك مى‌باشد لكن بجالس نيز اطلاق متحرّك نموده از باب‌

وصف بحال متعلّق بعد از آن اعتبار مى‌كنند كه تحرّك جالس متأخّر و تحرّك‌

كشتى متقدّم است پ س ملاك تقدّم و تأخّر در يكى (كشتى) حقيقى و در ديگرى‌

( جالس) مجازى است و شاهد بر اين مدّعى اينست كه از جالس صحيح است كه‌