فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٩١ - نحوه فاعليت حقتعالى

و عند الاشراقى لكلّ، اى لكلّ فعل من الموجودات الخارجيّة اذا لكلّ‌

عنده هذه او لكلّ منها و من الصّور العلميّة القائمة بذواتها اعنى المثل‌

النّوريّة و كونها عوارض حينئذ مشاكلة لقول خصمهم او تسمية باسم‌

لازمها الانتزاعى اعنى العلم المصدرى فاعل، بالرّضا، هذا متعلّق‌

بالظّرفين على التّنازع.

و متكلّم، كالمعتزلى، بداع، متعلّق بكلمة قال، زيد قد قال لفعل اللّه حيث‌

انّه معلّل بالاغراض الزّايدة على رايه، قصدا قد قصد، اى هو تعالى‌

عنده فاعل بالقصد.

ترجمه: ولى حقتعالى از نظر مشّائين نسبت به صور علميّه كه عوارض محسوب‌

مى‌شوند فاعل بالرّضاء مى‌باشد چ ه آنكه علم باين فعل يعنى صور علميّه عين همين‌

فعل مى‌باشد.

ولى بعقيده اشراقيّين وجود اقدس احديّت نسبت بتمام موجودات خارجيّه‌

فاعل بالرّضا است چ ه آنكه كلّ موجودات نزد اشراقيّين از قبيل موجودات خارجيّه‌اند

يا مى‌توان گ فت:

ايشان حقتعالى را نسبت به كلّ موجودات خارجيّه و صور علميّه كه قائم به‌

ذات خود هستند و از آنها بمثل نوريّه نام برده مى‌شود فاعل بالرّضا مى‌دانند.

و اينكه اشراقيّين به « مثل نوريّه» اطلاق عوارض كرده‌اند نه بخاطر آنستكه‌

ايشان نيز همچون مشّائين به عارض بودن آنها معتقد مى‌باشند بلكه از باب رعايت‌

قول خصم بوده يا آنها را باسم لازم انتزاعيشان يعنى علم بمعناى مصدريش‌

خوانده‌اند.

و كلمه « بالرّضاء » متعلّق است به « عندهم » و « عند الاشراقى» از باب‌

تنازع يعنى هر كدام را كه در آن عمل دهيم ديگرى را بايد در ضميرش عامل فرض‌

نمائيم. سپس مى‌فرمايد:

و برخى از متكلّمين همچون معتزله حقتعالى را فاعل بالقصد دانسته و

نسبت به صدور فعل از آنجناب به داعى زائد بر ذاتش قائل شده‌اند چ ه آنكه افعال‌

حقتعالى معلّل به اغراضى هستند زايد بر قصد.