فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٦٢ - فرق اجزاء عقلى با اجزاء خارجى

جنس و تعيّن آن نمى‌شوند.

البتّه اين استدلال مبنى است بر اينكه فصل علّت وجود جنس باشد و اين‌

امر مسلّمى نيست بلكه فخر رازى و جماعتى ديگر منكر آن هستند.

فخر براى بطلان علّت چ نين گ فته:

ماهيّت مركّبه از ذات و صفت اخصّ مطلق است از مطلق ذات مانند حيوان‌

كاتب نيست به مطلق حيوان پ س ذات جنس و صفت فصل آن است و ممتنع است‌

كه صفت علّت براى ذات باشد زيرا صفت از ذات متأخّر است و فرض علّيت‌

مستلزم تقدّم آنست.

البتّه از اين استدلال در شرح مطالع چ نين جواب داده است:

اين سنخ ماهيّات اعتبارى مى‌باشند و كلام در اين مقام در ماهيّات حقيقيّه‌

است و سپس گ فته است:

مراد از علّيّت فصل اين نيست كه فصل علّت وجود جنس باشد چ ه آنكه در

اين صورت يا بايد علّت وجود خارجى جنس باشد و اين فرض بخاطر لزوم تقدّم فصل‌

بر جنس محال است يا علّت وجود ذهنى آن و اين نيز امر ممتنعى است زيرا بنابراين‌

نبايد جنس بدون فصل قابل تعقّل باشد و حال آنكه چ نين نيست پ س مقصود از

حديث علّيّت فصل اين است كه چ ون صورت جنسيّه در عقل مبهم و مجمل است و

صلاحيّت براى انطباق با اشياء كثيره‌اى را دارد و بدون انضمام فصل به آن‌

هيچكدام معيّن و مشخّص نيستند لا جرم انضمام فصل به آن علّت رفع ابهام و سبب‌

تحصّل آن مى‌شود و عليّت به اين معنا غير قابل انكار است و بهين معنا شيخ در

مواضع متعدّده‌اى اشاره فرموده است انتهى.

٢- استحاله مذكور نسبت بفصل قريب است زيرا تعدّد فصول بعيده نسبت‌

بماهيّت واحده ممكن است چ ه آنكه فصل بعيد به لحاظ اينكه ماهيّت را از تمام‌

مشاركاتش جدا نمى‌كند بعدى ندارد يكى از آنها ماهيّت را از بعض مشتركات و

ديگرى از بعض ديگر تميز دهد.

٣- همانطورى كه دو فصل قريب در عرض هم غير ممكن است واقع شوند