فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٢٩ - فصل در بيان ابحاثى كه تعلق به امكان دارند

چ نان چ ه در امتناع ذاتى و امتناع بالغير عينا همين تقرير جارى مى‌باشد.

قوله: بعضها باصل الموضوع: مرحوم مصنّف براى اين قبيل از ابحاث در حاشيه‌

به ذكر معانى امكان مثال آورده است چ ه آنكه بحث مزبور بحث است از ذاتى‌

امكان و پ ر واضح است كه صحبت از ذاتى شيى‌ء، صحبت از لواحق آن نيست.

قوله: و بعضها باللّواحق: مقصود بحث از عوارض غريبه‌اى است كه بر ذات‌

عارض مى‌شوند.

قوله: حيث يلاحظها من حيث هى: ضمير فاعلى در « يلاحظها » به عقل و

ضمير مفعولى آن به ماهيّت راجع است.

يعنى عقل وقتى ماهيّت را با قطع نظر از وجود و علّت آن و نيز منهاى عدم و

علّتش ملاحظه كند امكان را بر آن عارض مى‌بيند.

قوله: عن اعتبار الوجود و علّته: ضمير در « علّته » به وجود راجع است.

قوله: و العدم و علّته: ضمير در « علّته » به عدم عود مى‌كند.

قوله: فيصفها بسلب الضّرورتين: يعنى ضرورت وجود و ضرورت عدم، بنابراين‌

امكانى كه عارض بر ماهيّت است همان امكان خاصّ بوده كه معنايش سلب‌

ضرورت از دو طرف وجود و عدم مى‌باشد.

قوله: و لا منافات بين لا اقتضاء الخ: اين عبارت بمنزله تعليل است براى اجتماع‌

امكان ذاتى با وجوب و امتناع بالغير و حاصل كلام آنكه:

آنچه از قبل ذات است عبارت از عدم اقتضاء مى‌باشد نه اقتضاء عدم و پ ر

واضح است كه عدم اقتضاء ذاتى با اقتضاء از قبل غير هيچ تنافى ندارد.

شرح عربى: و منها قولنا: و قد يراد منه، اى من الامكان، فى استعمال، اى استعمال‌

الالهي و المنطقي الامكان، العمّ، مخفّف العامّ و هو عامّ و عامّى لانّ‌

الامكان فى العرف العامّ ايضا كان بمعنى سلب الضّرورة عن الطّرف‌

المخالف فكانوا يقولون الشّيى‌ء الفلاني ممكن اى ليس بممتنع كما انّ‌

معناه المشهور اعني سلب الضّرورتين خاصّ و خاصّى حيث تفطّن به‌

الخاصّة و لم نذكره في تعداد معانيه اذ جعلناه اصلا و الكلام فيه.