فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦٢ - اشتراك علل چهارگانه در احكام

و الغاية العامّة كاسهال الصّفراء لشرب السكنجبين و لشرب‌

البنفسج.

و الخاصّة كلقاء زيد و صديقه الخاصّ.

ترجمه: هر كدام از علل اربعه يا عام بوده و يا خاصّ مى‌باشند، پ س فاعل عام‌

آنستكه از آن فعل متكثّر حادث شود نظير آتش كه اشياء بسيارى را بسوزاند.

فاعل خاصّ آنستكه از آن يك فعل صادر شود.

و بر آن مادّه و صورت عامّه را قياس نما همچون صورت كرسى بطور مطلق‌

كه بطور است براى صورت عام و صورت خاصّه نظير صورت اين كرسى مخصوص‌

و غايت عام مانند اسهال صفراء براى آشاميدن سكنجبين و شرب روغن بنفشه و

غايت خاصّ همچون ملاقات زيد با دوست خاصّش.

شرح فارسى:

توضيح‌

٣- هر كدا از علل اربعه يا عامّ هستند و يا خاصّ.

فاعل عامّ آن است كه منشاء افعال كثير باشد همچون آتشى كه اشياء

متعدّدى را بسوزاند.

فاعل خاصّ آن است كه منشاء فعل واحد بر وتيره واحد باشد به اين معنا كه‌

هميشه منشائيّت صدور فعل آن يكسان باشد مانند دستگاه گ وارش نسبت به هضم‌

غذا.

مادّه عامّ آن است كه قابل استعمال بصور و اشكال مختلف باشد اعمّ از

آنكه تبديل صناعى باشد چ ون چ وب كه قابليّت تبديل به اشكال گ ونا گ ون را دارد و

يا طبيعى باشد مثل هيولاى اوّلى و مادّه بسيط (مادّة الموادّ).

مادّه خاصّ آن است كه با حفظ صورت نوعيّه قابل تبديل بصور مختلفه‌

نباشد مانند منى كه با حفظ صورت نوعيّه قابليّت تبديل شدن بجماد يا نبات را

ندارد.

صورت عام آن است كه در تمام مواد بيك نحو يكسان باشد چ ون صورت‌