فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦٤ - اشتراك علل چهارگانه در احكام

فاعل جزئى آن است كه در مقابل معلول خاصّى ملاحظه شود چ ون فاعل‌

بودن فلان طبيب براى علاج كردن اين مرض.

مادّه كلّى آن است كه بصور گ ونا گ ون درآيد به اين معنى كه اعمّ از صورت‌

معيّنى باشد مانند موم گ داخته نسبت به تشكّل آن بصور مختلفه.

مادّه جزئى آن است كه داراى يك صورت باشد و به صورت ديگر تبديل‌

نشود مانند نطفه انسان كه صورت آن هميشه انسان است و نتواند به صورت جماد يا

نبات درآيد.

صورت كلّى آن است كه بيكسان در مواد مختلف تحصّل يابد همچون صور

حيوانيّه در بقر و فرس و شاة.

صورت جزئى آناست كه بيكسان و يك نحو در موادّ مختلف محقّق نشود

بلكه هر نوعى صورت مختصّ بخود داشته باشد و همان ما به الامتياز آنها است.

غايت كلّى آن است كه غرضى عمومى و كلّى بر فعلى خاصّ مترتّب شود و

به عبارت ديگر مغيّاى خاصّى غايتى عام داشته باشد مانند تناول كاهو بجهت تصفيه‌

خون و ازدياد خواب و تسكين اعصاب و برودت طبع و حصول نشاط و خواصّ و

اغراض ديگر.

غايت جزئى آن است كه مغيّاى خاصّى فقط داشته باشد چ ون مسافرت دريا

فقط بجهت تجارت.

شرح عربى: او ذاتيّة او عرضيّة: فالفاعل بالذّات هو الّذى لذاته يكون مبدء

للفعل.

و الفاعل بالعرض مثل السّقمونيا للتّبريد مع كونه حارّا بالطّبع فانّ‌

فعله بالذّات ازالة الصّفراء و اذا زالت الصّفراء حصلت البرودة

فتضاف اليه و ذكروا للفاعل بالعرض اقساما و ان شئت فارجع الى‌

كتبهم.

و المادّة بالذّات ما يقبل شيئا بذاته.

و بالعرض مثل ان يؤخذ القابل مع ضدّ المقبول فيجعل مادّة له مثل‌