فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٦٥ - اشتراك علل چهارگانه در احكام

الماء للهواء و النّطفة للانسان فانّ الصّورة المائيّة او النّطفيّة ضدّ

للمقبول و لا بدّ ان يبطل عن المادّة و الصّورة بالذّات كشكل الكرسىّ‌

و بالعرض كالسّواد و البياض له.

و الغاية بالذّات كالصّحّة للدّواء.

و ما بالعرض اصنافه كثيرة مذكورة فى كتبهم.

ترجمه: هر كدام از علل چ هار گ انه يا ذاتى بوده و يا عرضى مى‌باشند:

فاعل بالذّات آنستكه ذاتا و بدون واسطه مبدء براى انجام فعل باشد.

فاعل بالعرض مانند سقمونيا براى تبريد و خنك كردن مزاج با آنكه طبعا

خود حارّ مى‌باشد، چ ه آنكه سقمونيا بالذّات فعلش ازاله صفراء است ولى وقتى‌

صفراء زائل گ رديد برودت نيز حاصل مى‌شود از اينرو برودت را به سقمونيا نسبت‌

داده‌اند.

براى فاعل بالعرض اقسامى ذكر كرده‌اند كه اگر خواستى مى‌توانى بكتب‌

قوم مراجعه نمائى.

مادّه بالذّات آنستكه ذاتا براى چ يزى قابل باشد.

مادّه بالعرض مثل اينكه قابل با ضدّ مقبول اخذ شود و براى آن مادّه قرار

داده شود و نظير آب براى هواء و نطفه براى انسان چ ه آنكه صورت مائيّه يا نطفيّه ضدّ

مقبول بوده و بناچار از مادّه بايد باطل و زائل شود صورت بالذّات همچون شكل‌

كرسىّ.

و صورت بالعرض نظير سواد و بياض براى كرسى.

غايت بالذّات مانند صحّت براى دواء.

و غايت بالعرض داراى اصناف و اقسام كثيرى است كه در كتب حضرات‌

ذكر شده است.

شرح فارسى:

توضيح‌

٥- هر كدا از علل اربعه يا ذاتى بوده و يا عرضىّ.