فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧٧ - اقسام علت فاعلى

١- علّت ناقصه: آنست كه به تنهائى موجب وجود يا قوام چ يزى نباشد و

معلول بوجود آن واجب نشود.

٢- علّت مستقلّ: كه بعلّت تامّه نيز ناميده مى‌شود آنست كه بوجودش‌

معلول لازم شود.

٣- علّت خارجى: آنست كه از ذات معلول خارج بوده و در عين حال در

تحقّق آن دخالت داشته باشد.

٤- علّت داخلى: آنست كه در ذات معلول داخل و از مقوّمات ماهوى آن‌

باشد.

تقسيم باعتبار ديگر

علّت يا باعث قوام معلول است يا وجود آن پ س به اين اعتبار بر دو قسم‌

است: علّت قوامى، علّت وجودى.

علّت قوامى بر دو قسم است: علّت مادى، علّت صورى.

علّت مادّى كه از سنخ علّت داخلى است آنست كه مقوّم ذات معلول باشد

مانند مصالح ساختمان نسبت به ساختمان بنا شده.

علّت صورى كه آن نيز از علل داخلى بشمار مى‌آيد آنست كه مقوّم فعليّت‌

ذات باشد همچون صورت و شكل اشياء.

علّت وجودى آن نيز بر دو قسم است: علّت فاعلى، علّت غائى.

علّت فاعلى: آنست كه مفيد وجود معلول و مفيض تحقّق آن باشد قهرا اين‌

قسم از علل خارجى محسوب مى‌شود نظير نقّاش نسبت به نقش.

علّت غائى: كه به آن علّت تمامى نيز مى‌گويند آن است كه محرّك اوّل‌

وجود بوده و در ذهن بر تمام علل اربعه مقدّم و در خارج از همه مؤخّر باشد نظير

جلوس روى تخت و صاحب اسفار فاعل حقيقى و اولى را غايت مى‌داند.

اقسام علّت فاعلى‌

براى علّت فاعلى نيز اقسامى است: