فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٠٨ - فروق بين امكان استعدادى و ذاتى

در آن هست شائبه فعليّت و رائحه تحقّق را دارد بخلاف امكان ذاتى كه مجرّد قوّه و

محض مادّه است زيرا چ نان چ ه اشاره كرديم هيولى و ماهيّت ممكنه بامكان خاصّ‌

( ذاتى) آنست كه وجود و عدم نسبت بذاتش مانند دو كفّه ترازو متساوى بوده و

هيچكدام اندك رجحانى نداشته باشند لذا مى‌توان مثال اين دو را به مادّه و صورت‌

تشبيه نمود و گ فت امكان استعدادى همچون صورت فعلى و امكان ذاتى همانند

مادّه و هيولى در مرحله قوّه است.

قوله: كالصّور و الاعراض: يعنى امكان استعدادى عبارتست از: اضافه قوّه‌

بمستعدّ له اعمّ از اينكه مستعدّ له جوهر باشد تا در اين صورت امكان بمنزله صورت‌

باشد يا غير جوهر تا بمثابه عرض.

و حاصل مراد مصنّف اينست كه امكان استعدادى (اضافه قوّه بمستعدّ له)

اختصاص بجوهر ندارد بلكه طرف اضافه‌اش گ اهى غير جواهر است، مانند اينكه‌

مى‌گويند قابليّت نطفه براى علم يا كتابت.

قوله: او معها كالنّفس المجرّد: عطف است به فيها و مراد از اين عبارت آنست‌

كه مادّه سه اطلاق دارد:

١- محلّ براى صور اجسام كه به هيولى از آن نام مى‌برند كه عبارت‌

كالصّورة به آن اشاره است.

٢- بمعناى موضوع و محلّ براى اعراض كه عبارت « و الاعراض» به آن‌

دلالت دارد.

٣- بمعناى متعلّق چ نان چ ه گ ويند بدن متعلّق است براى نفس و نفس با آن‌

است و « قوله: او معها» باين قسم اشاره دارد.

شرح عربى: و امّا ما ذكره فى الاسفار بقوله لكونه بالفعل من جهة اخرى غير جهة

كونه قوّة و امكانا لشيى‌ء فانّ المنى و انكان بالقياس الى حصول‌

الصّورة الانسانيّة له بالقوّة لكن بالقياس الى نفسه و كونه ذا صورة

منويّة بالفعل فهو ناقص الانسانيّة تامّ المنويّة بخلاف الامكان الذّاتى‌

الّذىّ هو امر سلبى محض و ليس له من جهة اخرى معنى تحصيلى.