فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٠٨ - قدرت و رأى اشاعره و معتزله

شرح عربى: للقوّة، الّتى هى مقابلة للفعل، السّبق زمانيّا، على الفعل و بالحقيقة هذا

السّبق لفرد فرد منها على فرد فرد منه بالتّعاقب و التّناوب، كما فعل عليها

مطلقا، صفة مفعول مطلقا محذوف لقولنا، تقدّما، اى تقدّم الفعل على‌

القوّة بجميع انحاء التّقدّم من الذّاتى و الزّمانى و الشّرفى و غيرها.

ترجمه: قوّه‌اى كه در مقابل فعل است سبقت زمانى بر فعل دارد و در واقع اين سبق‌

براى فرد، فرد قوّه بر فرد، فرد فعل بطور تعاقب و تناوب ثابت است چ نان چ ه فعل بر قوّه‌

و قدرت بطور مطلق تقدّم دارد يعنى بجميع انحاء تقدّم اعمّ از تقدّم ذاتى و زمانى و

شرفى و غير اينها.

شرح فارسى:

توضيح‌

قبلا براى قوّه سه معنا ذكر شد، معناى اوّل كه در اينجا مورد كلام است آن‌

بود كه در مقابل فعل فرض شد چ ون اطلاق قوّه بر هيولى در مقابل اطلاق فعل بر

صورت اينك مى‌گوئيم:

قوّه از نظر زمان بر فعل مقدّم است و فعل از جميع جهات بر قوّه تقدّم دارد و

مقصود از فقره اوّل اينست كه تقدّم زمانى قوّه بر فعل اضافى است چ ون بطور مطلق‌

نمى‌توانيم هر قوّه‌اى را بر هر فعلى سابق زمانى بدانيم بلكه فردى از آنرا نسبت بفرد

خاصّى از فعل همچون تقدّم نطفه بر علقه يا تقدّم علقه بر مضغه چ ه آنكه هر كدام از

مراتب قبل نسبت بمرحله بعد قوّه هستند همانطورى كه هر يك از مراحل بعد

بملاحظه مرتبه قبل فعل و صورتند فلذا نمى‌توان گ فت مضغه كه قوّه است نسبت‌

بصورت انسانى مقدّم است بر علقه‌اى كه فعل است نسبت به نطفه بلى مضغه را

مى‌توان بر صورت انسانى فقط مقدّم دانست.

ولى منظور از تقدّم در فقره دوّم مطلق تقدّم است چ ه آنكه فعل مقدّم بر قوّه است‌

بجميع انحاء تقدّم:

قوله: من الذّاتى: سبق ذاتى چ نان چ ه قبلا ذكر شد بسبق طبعى و سبق علّى و

سبق ماهوى اطلاق مى‌شود و بديهى است كه فعل بر قوّه مقدّم است بهر سه تقدّم: