فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٠٦ - اقسام جوهر

١- هيولا يا مادّه: عبارتست از جوهرى كه محلّ حلول جوهر ديگر باشد.

٢- صورت: عبارتست از جوهرى كه حلول در مادّه كند و آن نيز بر دو

صنف است:

الف: صورت جسميّه: عبارتست از جوهر ممتدّ ذو ابعادى كه محلّ يعنى‌

هيولا بودن آن تقرّر و وجودى ندارد و مشترك در تمام اجسام است.

ب: صورت نوعيّه: عبارتست از امرى كه بوسيله آن اجسام مختلف مى‌شوند

و بعبارت ديگر آنچه موجب اختلاف نوعى اجسام و مبدء آثار خارجى مختلف و

مخصوص بهر يك از انواع است صورت نوعيّه نامند و بعضى از اهل دانش گ فته‌اند:

و باعتبار آنكه جسم طبيعى بدان تمام مى‌شود آن را كمال گ ويند و

بملاحظه تأثير آن در غير قوّت و نيرو خوانند و بمناط مبدء بودنش براى افعال و

حركات ذاتيّه به آن طبيعت گ ويند.

٣- جسم: در اصطلاح حكماء عبارتست از مجموع مادّه و صورت و ارباب‌

فنّ گ فته‌اند:

در هر جسمى سه امر است:

اوّل: هيولا، و مراد همان مادّه است.

دوّم: صورت، كه همان صورت جسميّه است.

سوّم: مقدار، كه مقصود ابعادى مى‌باشد كه بر صورت جسميّه عارض‌

مى‌شود.

٤- نفس: عبارتست از جوهرى كه نه حالّ باشد و نه محلّ و نه مركّب از

اين دو بلكه جوهرى است مفارق از مادّه كه به بدن تعلّق داشته باشد.

افلاطون درباره نفس معتقد است:

جوهرى است مستقلّ و قائم بات كه تعلّق تدبيرى با بدن دارد.

و در شرح حكمة الاشراق آورده كه نفس جوهرى است غير مائت و در

تصرّف و تدبير نياز بواسطه روحانى ديگر دارد كه روحانيّت آن از نفس كمتر است و

آن واسطه روح حيوانى است كه واسطه آن نيز قلب است.

٥- عقل: جوهرى است با خصوصيّات نفس فقط فرقش اين است كه عقل‌