شرح المنظومة ت حسن زاده آملي - السبزواري، الملا هادي - الصفحة ٥٢ - مقايسه مبادى ما بعد الطبيعى(اصول پيشين متافيزيكى) و اخلاقى(اصول پيشين ارزشى) حاكم بر علوم تجربى بين طبيعى دانان مسلمان و طبيعت شناسان جديد

مرحله تفسير و داورى در باره پاسخ و نتيجه آزمون.

بسيارى از قضاياى متافيزيكى و گزاره‌هاى اخلاقى و نيز گزاره‌هاى تجربى مفروض و مقبول از پيش، به طور خود آگاه و ناخود آگاه در تمام مراحل ياد شده، و در همه حال و همه جا ناظر و حاكم و همراه دانشمند تجربى بوده، به كار گرفته مى‌شوند و او را به اجبار يارى و پشتيبانى مى‌نمايند.<![if !supportFootnotes]>[٥٨]<![endif]>

به عنوان نمونه هر فرد آزمايشگر، اصل متافيزيكى عليت را قبول دارد (اگر قبول هم نداشته باشد، باز همان اصل متافيزيكى از نوع منفى آن است) و يا اصل امكان شناخت براى انسان و تطبيق پديده خارجى با پديدار ذهنى خود را پذيرفته است. همين طور دهها قضيه ديگر مانند: اصل شرايط يكسانى عالم طبيعت در حين آزمايش و بعد از آن را و يا گزاره تجربى مثلا نظريه نيروى جاذبه زمين را از قبل بدان معتقد است همين طور فشار هوا و دهها اصل و عوامل ديگر. آنهايى را كه جنبه تجربى دارد در نتيجه آزمايش محاسبه و منظور مى‌كند و برخى را كه جنبه متافيزيكى دارند به ظاهر محسوب نمى‌كند زيرا چون جنبه كمى ندارد و يا بديهى مى‌شمارد.

همين طور در مرحله گزينش تئورى، از ميان دهها تئورى ممكن و رقيب، تابع سليقه و علايق شخصى دانشمند است كه شامل ضرورت اجتماعى و امكان آزمايش كه موجب حذف و يا انتخاب از سوى او مى‌شود. همين گونه است در مرحله تفسير و داورى، تك تك واژه‌هاى تشكيل دهنده گزاره تجربى جديد به دست آمده از طريق معلومات و ذهنيت فردى و اجتماعى و نيز مفاهيم به دست آمده از قضاياى تجربى و غير تجربى مقبول قبلى معنا و مفهوم مى‌يابند، و در مقام تنظيم و تنسيق، مفاهيم داده‌هاى جديد با مفاهيم داده‌هاى قديم به مدد همه عوامل ياد شده همراه با تبادل و توالد جديد به طور خود آگاه به كمك او مى‌شتابند، و