احاطه كرده است، و به عبارت ديگر آن را دوازده قاعده آنچنانى است، و به همين بيان در ذرات اشكال ديگر. لذا از اجتماع و تراكم و تلاقى آنها خلاء لازم نمى‌آيد چه اگر كره باشند دو كره بر بيش‌تر از يك نقطه با هم تماس پيدا نمى‌كنند، بنا بر اين خلاء لازم آيد و شيخ در فصل سيزدهم مقاله اولى طبيعيات شفا (ص ٢٦) آورده است كه ذيمقراطيس و پيروان او اين ذرات را مبادى كلى دانسته‌اند.

خواجه طوسى در شرح فصل ١٢ نمط پنجم اشارات (ص ١٤٠) گويد: ذيمقراطيس و اصحابش اين ذرات را در نوع متفق و در اشكال مختلف دانسته‌اند، و اصحاب خليط آنها را در نوع مختلف دانسته‌اند و اصحاب خليط و رأى آنان را در اين موضوع در فصل ٢٣ نمط دوم شرح اشارات بيان كرده است (ص ٦٧ چاپ شيخ رضا). شيخ در همان مواضع نامبرده شفا گويد قائلين به اتفاق نوعى آنها آثار مختلفه طبايع خمسه را كه زمين و چهار ديگرند به اختلاف اشكال آن اجزاى صغار صلبه دانسته‌اند.

بسيار مناسب است كه در اين مقام به خطبه ١٦١ نهج البلاغة گفتار برهان الحقائق و معيار البراهين امير المؤمنين امام على (ع) رجوع شود آن جا كه مى‌فرمايد: لم يخلق الأشياء من أصول أزلية و لا من أوائل أبدية، بل خلق ما خلق فأقام حده و صور ما صور فأحسن صورته. إلخ ..

مجسمات خمس در مقاله سيزدهم اصول اقليدس عنوان شده است شكل شانزدهم آن نارى، و هفدهم ارضى، و هجدهم هوايى، و نوزدهم مائى، و بيستم آن سمايى است.

مقاله پانزدهم اصول متمم اشكال خمسه مذكور است و لكن اين مقاله منسوب به ابسقلاؤس است وى در تاريخ حكماى قفطى (ص ٧٢) به بزرگى نام برده شد كه حكيمى خبير در فنون علوم رياضى بود و بعد از زمان اقليدس مى‌زيست و تصانيف بسيار شريف دارد. فيلسوف عرب أبو يوسف يعقوب بن اسحاق كندى متوفاى ٢٥٢ ه ق در سبب اختصاص هر يك از اين مجسمات خمسه به طبايع خمسه رساله‌اى به تازى گرد آورده است و به مبانى رياضى و فلسفى نيكو بيان كرده است، اين رساله مصدر به اين عنوان است: رسالة الكندي في السبب الذي له نسبت القدماء الأشكال الخمسة إلى الأسطقسات. اين رساله با چند رساله فلسفى كندى در مصر سنه ١٣٦٩ ه ق به طبع رسيده است.

قول به مجسمات پنجگانه از ذيمقراطيس و اتباع اوست كه آن ذرات را جسم مى‌دانستند و از آنها تعبير به اجسام بسيطه نيز مى‌كردند كه در عبارات آنها اجسام بسيطه گاهى بر خود اين ذرات صغار صلبه مشكل به اشكال ياد شده اطلاق مى‌شود، و گاهى بر عناصرى كه از آنها مؤلف است كه سپس از اين عناصر، مركبات از معدن و نبات و حيوان و غيرها و صناعى تكون مى‌يابد و صورت مى‌پذيرد چنان كه فصل هشتم نمط اول اشارات شيخ و شرح خواجه بر آن بيان فرموده‌اند.