مى گويند ولى اگر ذات او را از هر نوع عيب و نقص پيراسته بدانيم، آن را تسبيح مى گويند. وبه عبارت ديگر «حمد» خدا، توصيف او در برابر كمال (صفات ثبوتى و اعمال نيك) است، خواه اين كمال جزو ذات او باشد مانند علم و قدرت، يا از افعال او به شمار رود مانند رازقيت. در حالى كه تسبيح خدا، تنزيه او از عيوب و نقايص (صفات سلبى) است.

اكنون كه تفاوت اين دو روشن شد، لازم است درباره هر سه مطلب، كه يكى از ابتكارات قرآن است، به گونه اى بحث كنيم.

١. سجود و خضوع ذرات جهان در برابر خدا

قرآن سجده و خضوع موجودات جهان را به گونه هاى مختلفى مطرح كرده و در برخى از آيات، تنها از سجود موجودات ذى شعور سخن به ميان آورده است. آن جا كه مى فرمايد:

١.(وَللّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِى السَّماواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالغُدُوِّ وَالآصالِ).[١]

«آن چه كه در آسمان ها و زمين است و هم چنين سايه هاى آن ها صبح و شام از روى ميل و اجبار، براى خدا سجده مى كنند».

در اين آيه، به گواهى لفظ «من» در جمله(وَللّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِى السَّماواتِ) تنها خضوع موجودات ذى عقل مطرح است.[٢]

[١] سخن از سجود موجودات عاقل و مدرك در اين آيه، در آيه هاى ديگرى نيز وارد شده است مانند آيه چهل و نه از سوره نحل به عنوان سجده ملائكه و آيه هيجده از سوره حج به عنوان (من فى السماوات) و....
[٢] مقصود از سجده در اين آيه كه از سجده تمام موجودات عاقل سخن مى گويد. سجده اختيارى نيست، زيرا شكى نيست كه بسيارى از موجودات عاقل (مانند انسان هاى كافر) تارك سجده اختيارى مى باشند و از عبادت خدا، سر باز مى زنند، و با توجه به اين مطلب بايد r R گفت: مقصودسجده تكوينى است و اين كه تمام آن ها از قوانين خلقت و سنن آفرينش پيروى مى كنند و نسبت به آن ها مطيع و فرمانبر مى باشند.
در اين جا ممكن است سؤالى مطرح شود و آن اين است كه: اگر مقصود، سجده تكوينى است و اين كه بندگان نسبت به فرمان خلقت «كن» خاضع و مطيعند در اين صورت تقسيم اين نوع از سجده، به سجده، «طوعى» و سجده «كرهى» چه معنايى مى تواند داشته باشد. البته اين سؤالى است كه در اثناى بحث به آن پاسخ خواهيم گفت و يادآور خواهيم شد كه پذيرش فرمان خلقت، گاهى با مزاج و طبيعت موجود مادى مطابق است و گاهى بر خلاف آن است، مثلاً شكوفايى و تكامل درخت مطابق طبيعت و خشكيدن و نابودى آن به وسيله سرما بر خلاف طبيعت آن است از اين جهت پذيرش فرمان نخست را سجده «طوعى»، و دومى را سجده «كرهى» مى گويند.