آياتى كه بر تأثير علل طبيعى صحه مى گذارد، و جهان آفرينش را توده اى از علل و معاليل مى داند كه همگى به اراده و مشيت او كار مى كنند، و تأثير و فاعليت همگى فرع فاعليت خدا و در طول عليت اوست، بيش از آن است كه در اين جا مطرح و منعكس گردند، ولى همين اندازه كه يادآور شديم براى افراد واقع بين كافى است. اكنون كه بى پايگى هر دو مكتب روشن گرديد لازم است پرده از روى حقيقت برداريم و حق را كه ميان اين دو مكتب تفريطى و افراطى نهفته است بازگوييم.

توحيد افعالى را مى توان در دو بخش خلاصه كرد:

١. در جهان هستى، يك خالق اصيل و مستقل بيش نداريم و خالقيت علل ديگر در طول خالقيت او و به اذن و فرمان او صورت مى پذيرد;

٢. مدبر و كارگردان جهان آفرينش، يكى بيش نيست و آن خدا است. و هر نوع تدبيرى در جهان صورت بپذيرد، به فرمان و به اراده و مشيت اوست.

بخش اول، همان توحيد در خالقيت و بخش دوم، همان توحيد در ربوبيت است. و «رب» همان طور كه در آينده خواهيم گفت به معناى خالق نيست، بلكه به معناى مدير و مدبر است كه اصلاح امور فرد و يا گروه و يا چيزى به او واگذار شده باشد.[١]

در اين بخش درباره «توحيد در خالقيت» سخن مى گوييم و در بخش آينده(بخش هشتم) پيرامون توحيد در «ربوبيت» سخن خواهيم گفت.

[١] نويسندگان وهابى. «توحيد در ربوبيت» را به معناى توحيد در خالقيت گرفته اند در صورتى كه «رب» به معناى خالق نيست، بلكه به معناى مدبر و مدير است و توضيح اين قسمت را در آينده خواهيد خواند. هم چنان كه «توحيد در الوهيت» را به معناى توحيد در عبادت گرفته اند، در صورتى كه الوهيت به معناى «خدايى» است نه معبوديت و در گذشته اين مطلب را نيز متذكر شديم.